Dạy nghề cho phạm nhân và bảo đảm việc làm cho người mãn hạn tù

01/10/2009

ThS.Thượng tá. NGUYỄN VĂN CỪ

Phó Trưởng khoa, Học viện Cảnh sát nhân dân

Dạy nghề cho phạm nhân và đảm bảo việc làm cho người mãn hạn tù là vấn đề mang tính nhân đạo sâu sắc, nhưng cũng là một nhiệm vụ hết sức khó khăn, phức tạp. Việc dạy nghề cho phạm nhân vừa phải đảm bảo những yêu cầu của công tác dạy nghề nói chung trong xã hội, vừa phải đảm bảo các yêu cầu nghiệp vụ trong công tác quản lý, giam giữ, giáo dục người đang chấp hành án phạt tù. Vì thế, cần có những nghiên cứu thấu đáo và lựa chọn những bước đi thích hợp trong quá trình tổ chức thực hiện vấn đề này.
 Chưa-có-tên_34.png
Ảnh minh họa: nguồn internet
Phạm nhân là người đang chấp hành hình phạt tù có thời hạn hoặc tù chung thân ở trại giam. Có thể nói, trại giam là nơi tiếp nhận (đầu vào) người có tội, rồi thông qua quá trình quản lý giam giữ, giáo dục để hướng tới việc trả về cho xã hội (đầu ra) những người lương thiện, có ích cho cộng đồng. Cho nên, trại giam vừa là nơi giam giữ những người có tội, vừa là “trường học” - nơi giáo dục lại những người lầm lỗi, chuẩn bị những điều kiện tốt nhất để họ tái hoà nhập cộng đồng khi mãn hạn tù. Số người phạm tội bị kết án tù thuộc loại không có nghề nghiệp hoặc nghề nghiệp không ổn định luôn chiếm tỉ lệ cao trong tổng số người phạm tội. Dạy nghề cho người đang chấp hành hình phạt tù có ý nghĩa quan trọng, vừa làm cho họ yên tâm cải tạo ở trại giam, vừa tạo ra cho họ khả năng sống lương thiện khi trở về cộng đồng.
Nghề nghiệp không chỉ đảm bảo cho người lao động có thu nhập để thoả mãn các nhu cầu vật chất của họ, mà còn là yếu tố rất quan trọng để hình thành, củng cố, phát triển nhân cách, đảm bảo các giá trị tinh thần của con người. Các nghiên cứu tội phạm học đều chỉ ra vai trò cực kỳ quan trọng của việc làm, nghề nghiệp đối với công tác quản lý xã hội, giáo dục con người, phòng ngừa tội phạm. Đặc biệt, trong công tác phòng ngừa tái phạm tội đối với những người chấp hành xong hình phạt tù thì nghề nghiệp là một trong các yếu tố mang tính quyết định. Đa số những người lầm lỡ và gia đình họ đều mong muốn sau khi ra trại, họ có cuộc sống ổn định, có việc làm và không bị xã hội coi thường. Sở dĩ, vẫn còn không ít trường hợp tái phạm, “ngựa quen đường cũ” một phần cơ bản là vì thiếu việc làm, thiếu sự quan tâm của cộng đồng[1].
Trung bình hàng năm có trên ba vạn phạm nhân được trả tự do vì đã hết thời hạn chấp hành phạt tù hoặc được trả tự do trước thời hạn vì được đặc xá. Đa số họ còn trong độ tuổi lao động. Đây là nguồn nhân lực khá lớn được bổ sung vào xã hội. Do đó, không thể không tính đến việc dạy nghề cho phạm nhân và đảm bảo việc làm cho những người mãn hạn tù.
Dạy nghề cho phạm nhân ở các trại giam nhằm chuẩn bị cho họ tái hoà nhập cộng đồng đã và đang được Đảng và Nhà nước ta hết sức quan tâm. Theo Điều 23 Pháp lệnh Thi hành án phạt tù thì trong thời gian chấp hành án, phạm nhân được học nghề. Quy chế trại giam đã xác định: “Phạm nhân được học nghề phù hợp với điều kiện cụ thể của trại giam. Việc dạy nghề cho phạm nhân là người chưa thành niên là bắt buộc”[2]. Quyết định số 138/1998/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 31/7/1998 phê duyệt Chương trình quốc gia phòng chống tội phạm đã xác định một trong những nội dung của chương trình là: “Nâng cao hiệu quả công tác giam giữ, giáo dục cải tạo người phạm tội, tổ chức dạy nghề, mở rộng mô hình các trung tâm dạy nghề cho phạm nhân và xúc tiến việc làm cho họ sau khi mãn hạn tù nhằm giúp người phạm tội mau chóng tái hoà nhập cộng đồng xã hội”. Quyết định số 245/QĐ-TTg ngày 29/02/2008 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đề án tăng cường năng lực giáo dục, dạy nghề cho phạm nhân trong các trại giam. Theo đó, tổng số tiền đầu tư cho đề án này (từ năm 2008 đến năm 2015) là 446.676.213.000 đồng.
Trên thực tế, nhiều trại giam đã có những thành công nhất định trong việc dạy nghề cho phạm nhân như Trại giam Phú Sơn 4 có trung tâm dạy nghề gồm rất nhiều loại nghề như: cơ khí, nguội, rèn, mộc cao cấp, mộc dân dụng, sản xuất gạch bông ốp lát, khâu bóng, làm thảm len… Các phạm nhân cũng được phân loại theo vùng thành thị và nông thôn để được học nghề phù hợp với từng hoàn cảnh của phạm nhân khi ra trại. Trại giam Thủ Đức đã đầu tư 12 xưởng lao động và tổ chức dạy cho phạm nhân các nghề như mộc, may mặc, xây dựng, chế biến nông sản… Qua khảo sát đánh giá của các địa phương, nhiều phạm nhân hết án ra tù hoặc được đặc xá về đã phát huy tốt tay nghề được học trong trại, nhanh chóng tìm kiếm được việc làm, có thu nhập ổn định cuộc sống, hạn chế tái phạm.
Tuy nhiên, việc dạy nghề, hướng nghiệp cho các phạm nhân còn bộc lộ những hạn chế nhất định. Số phạm nhân có nơi cư trú trước khi phạm tội chủ yếu ở các đô thị, nhưng các nghề đào tạo cho phạm nhân chủ yếu là sản xuất nông lâm nghiệp, thủ công, mỹ nghệ… Do vậy, nhiều đối tượng hết thời hạn thi hành án trở về đô thị không thể áp dụng nghề đã học vào cuộc sống. Ví dụ, Trại giam An Phước chỉ dạy cho phạm nhân những nghề như bóc tách hạt điều, khai thác cao su và một số nghề phổ thông khác, mà phần lớn phạm nhân lại có hộ khẩu thường trú tại thành phố Hồ Chí Minh và các đô thị khác. Vì vậy, khi hoà nhập cộng đồng ít có điều kiện phát huy tay nghề[3].
Cơ sở vật chất cho dạy nghề ở các trại giam còn rất thiếu, đến nay vẫn chủ yếu dựa vào nguồn vốn tự có của trại, cho nên số lượng phạm nhân được học nghề chưa nhiều. Đa số, các trại giam vẫn phải đi theo hướng dạy nghề cơ bản, dễ làm, dễ học và không tốn kém. Nhưng khi phạm nhân đã có tay nghề vững thì việc tổ chức thi và cấp văn bằng, chứng chỉ cho họ còn rất ít được thực hiện, nên khó có thể xin việc làm khi mãn hạn tù[4]. Đối với những nghề phổ thông như chế biến nông sản, chăn nuôi, làm vườn, trồng cây công nghiệp, trồng rừng… thì không có nơi nào cấp văn bằng, chứng chỉ.
Hiện tại, những người dân bình thường tìm việc làm còn khó, huống hồ những người đã một thời lầm lỗi. Tuy có được học nghề trong trại giam nhưng khi họ mãn hạn tù thì vấn đề tìm việc làm trong xã hội gặp khá nhiều gian nan. Trong số này, không ít người rơi vào hoàn cảnh vô gia cư hoặc có hoàn cảnh gia đình “đặc biệt”, có nhiều khiếm khuyết không có khả năng tiếp nhận họ trở về sống lương thiện[5]. Và trên thực tế, các doanh nghiệp chưa thật tin tưởng vào số người mãn hạn tù, nên không tiếp nhận họ. Vì thế, có trường hợp phạm nhân hết thời hạn chấp hành án, khi được trả tự do đã nói thẳng với giám thị là: “Xin cho em được ở lại đây kiếm một việc gì đó làm, chứ thả em ra ngoài một thời gian em cũng phạm tội nữa”. Tuy nhiên, theo quy định, khi hết thời hạn chấp hành án, phạm nhân không được ở lại trại giam một ngày nào nữa.
Rõ ràng, nâng cao hiệu quả dạy nghề và đảm bảo việc làm cho người mãn hạn tù là một vấn đề đặt ra vừa mang tính cấp bách, vừa mang tính lâu dài trong chiến lược quốc gia phòng, chống tội phạm. Để nâng cao hiệu quả hoạt động này trong thời gian tới, cần phải thực hiện những vấn đề sau:
- Phải kết hợp tự nguyện học nghề với bắt buộc học nghề đối với phạm nhân. Việc học nghề bắt buộc không chỉ đặt ra với phạm nhân là người chưa thành niên mà cần được quy định là bắt buộc đối với tất cả các phạm nhân thuộc loại không có nghề nghiệp trước khi vào trại giam hoặc nghề nghiệp không còn phù hợp với thời điểm họ trở về khi hết thời hạn chấp hành án.
- Lựa chọn nghề để dạy cho phạm nhân và động viên họ học nghề phải phù hợp với nhu cầu của xã hội và khả năng, nguyện vọng, sở trường của phạm nhân, thích hợp với nơi cư trú, nơi họ sẽ trở về… Cho nên, cần có đánh giá nhu cầu xã hội, đánh giá khả năng của phạm nhân mà định hướng dạy nghề cho thích hợp. Cần điều tra xác định nhu cầu ngay từ khi đưa phạm nhân vào trại giam cũng như trong suốt quá trình chấp hành án.
Cần đa dạng hoá các ngành nghề dạy cho phạm nhân. Không chỉ dạy cho họ những nghề như sửa chữa ô tô, xe máy, đồ điện tử gia dụng, xây dựng, may mặc… mà mở rộng thêm các nghề dịch vụ, tin học, quản lý kinh doanh… Chuyển từ việc dạy các nghề nông nghiệp, thủ công sang các nghề sản xuất công nghiệp, chế biến nông sản… tạo khả năng sau khi mãn hạn tù họ có thể tìm kiếm được việc làm tại các nhà máy. Cho phép một phạm nhân có thể học nhiều nghề.
Quá trình dạy nghề không chỉ là dạy cho họ có kỹ năng lao động mà còn cần dạy cho họ khả năng tìm việc, khả năng thích ứng với sự thay đổi của nền kinh tế. Tăng cường các hình thức tư vấn nghề nghiệp cho phạm nhân từ các chuyên gia, các nhà kinh doanh, các nhà quản lý.
Mở hội chợ việc làm cho phạm nhân để họ thấy rõ những nhu cầu của xã hội, củng cố lòng tin vào việc học nghề và cơ hội việc làm đối với họ; đảm bảo cho họ có thể hoà nhập ngay với cộng đồng khi mãn hạn tù.
- Ngoài những giáo viên chuyên trách dạy nghề cho phạm nhân, cần thu hút được nhiều người tình nguyện tham gia vào công việc này. Cần tuyển chọn các tình nguyện viên từ những người am hiểu pháp luật, có kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng tiếp xúc và giúp đỡ người lầm lỗi. Do đó, phải xây dựng được đội ngũ tình nguyện viên từ các nhà sư phạm, nhà quản lý, cựu chiến binh, doanh nhân và những người hoạt động trong các tổ chức đoàn thể, các trung tâm giới thiệu việc làm... Đây là những người tham gia hướng nghiệp cho phạm nhân và giúp đỡ cho họ tìm kiếm việc làm khi mãn hạn tù. Có cơ chế sử dụng những phạm nhân có tay nghề, những người đã chấp hành xong hình phạt tự nguyện tham gia hướng dẫn dạy nghề cho các phạm nhân khác vì những người này là tấm gương về ý chí phấn đấu hoàn lương.
Xã hội hoá việc dạy nghề cho phạm nhân và tích cực tạo việc làm cho người mãn hạn tù. Huy động nguồn kinh phí từ sự đóng góp của phạm nhân và gia đình họ, áp dụng hình thức cho vay tiền học nghề, cho nợ tiền học nghề với điều kiện sau khi học thì phải lao động tại các cơ sở kinh tế theo chỉ định để trả nợ. Các trại giam chủ động liên kết với các tổ chức kinh tế thuộc mọi thành phần, thu hút các nguồn lực của xã hội vào hoạt động này.
- Hiện nay, số lượng phạm nhân ở các trại giam do Bộ Công an quản lý, là một thị trường không nhỏ với các nhu cầu tiêu dùng của phạm nhân và các nhu cầu vật chất phục vụ cho công tác quản lý, giam giữ, giáo dục phạm nhân. Cho nên, ngành Công an cần chủ động mở ra các cơ sở kinh tế phục vụ các trại giam. Chính các cơ sở kinh tế này là nơi tiến hành các hoạt động sản xuất và sử dụng nhân lực từ số phạm nhân, từ số người chấp hành xong hình phạt tù đã được học nghề. Nếu chính các cơ sở kinh tế của ngành Công an mà không dám sử dụng số người này thì khó thuyết phục xã hội sử dụng họ. Cho nên, ngành Công an cần mở ra các cơ sở kinh tế đi tiên phong trong lĩnh vực này.
- Nhà nước phải có chính sách khuyến khích có các tổ chức kinh tế, các doanh nghiệp sử dụng nguồn nhân lực là người mãn hạn tù như giảm thuế, biểu dương khen thưởng, khuyến mại quảng cáo trong báo chí. Lực lượng Công an nhân dân có thể đứng ra bảo lãnh, giúp đỡ để người mãn hạn tù được vào làm tại các công ty, doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế khác.
- Nghiên cứu ban hành những quy định nhằm “mềm hoá” tính chất pháp lý của trung tâm dạy nghề ở các trại giam. Cần xác định là trung tâm dạy nghề ở các trại giam không chỉ dành cho phạm nhân, mà còn dành cho bất kỳ người nào đã chấp hành xong hình phạt tù nhưng muốn trở lại học nâng cao hoặc học nghề mới. Nên chăng, các trung tâm dạy nghề tuy thuộc trại giam nhưng không có tính chất pháp lý về giam giữ người chấp hành án mà là “khu tự quản” để có thể thu hút được cả những người đã hết thời hạn chấp hành hình phạt tù nhưng có nhu cầu xin ở lại làm việc tại đó, được ký hợp đồng lao động và trả lương theo đúng quy định của pháp luật. Làm được như vậy, trại giam không chỉ đơn thuần liên hệ với các cơ quan, tổ chức để giúp cho người mãn hạn tù có việc làm, mà chính trại giam chủ động tạo việc làm cho số phạm nhân sắp hết hạn tù nhưng không có thân nhân, gia đình hỗ trợ họ./.

 


[2]Khoản 3 Điều 24 Quy chế trại giam (ban hành theo Nghị định số 60-CP ngày 16/9/1993 của Chính phủ) và Khoản 3 Điều 25 Quy chế trại giam (ban hành theo Nghị định số 113/2008/NĐ-CP ngày 28/10/2008 của Chính phủ).
[3] http://www.nguoidaibieu.com.vn
[4] http://laodongvieclam.vtv.vn/NhipCau/2008/10/16/188648/

(Nguồn tin: Bài viết đăng tải trên ấn phẩm Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 19(156), tháng 10/2009)


Thống kê truy cập

33081718

Tổng truy cập