Trách nhiệm của doanh nghiệp trong hoạt động bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay

Ảnh minh họa: Nguồn Internet.

Những vấn đề về môi trường như ô nhiễm, suy thoái và sự cố môi trường đang ngày càng trở nên báo động: tình trạng ô nhiễm nước ở các dòng sông, hiện tượng thuỷ triều đen ở các bờ biển, sương mù độc, sự khan hiếm các loài động thực vật hoang dã hay biến đổi khí hậu... đã minh chứng cho những tác động tiêu cực mà loài người đã gây ra vì mục đích sinh tồn và sự phát triển ồ ạt về kinh tế của mình. Đối với Việt Nam, là một quốc gia đang trong quá trình hội nhập và phát triển, việc tăng cường xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật bảo vệ môi trường nói chung và về xác định trách nhiệm pháp lý hay trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong các hoạt động bảo vệ môi trường hay do làm ô nhiễm môi trường trong quá trình sản xuất, kinh doanh nói riêng đóng vai trò quan trọng.

Những năm gần đây tình trạng vi phạm pháp luật bảo vệ môi trường ngày càng gia tăng và có diễn biến rất phức tạp. Trong năm 2025 và đầu năm 2026, các vụ vi phạm pháp luật môi trường tại khu công nghiệp và làng nghề, đặc biệt tại khu vực phía Bắc như ở các tỉnh Bắc Ninh, Hưng Yên, diễn biến rất khó kiểm soát. Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp không có giấy phép môi trường, xả thải chưa qua xử lý, chôn lấp chất thải trái phép gây ô nhiễm nghiêm trọng. Nhiều khu, cụm công nghiệp, làng nghề chưa được đầu tư xây dựng hạ tầng bảo vệ môi trường, gây ô nhiễm môi trường. Đến tháng 9/2025, cả nước vẫn còn 38/435 cơ sở gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng chưa hoàn thành xử lý triệt để; mới có 31,5% cụm công nghiệp và 16,6% làng nghề đầu tư xây dựng hệ thống xử lý nước thải tập trung đạt yêu cầu về bảo vệ môi trường[1]. Tính đến cuối tháng 3/2026, cơ quan chức năng (Bộ Công an) đã khởi tố 74 bị can liên quan đến sai phạm tại 59 doanh nghiệp trên toàn quốc[2]; khám xét gần 1.000 trạm quan trắc tự động (nước thải, khí thải), cơ quan điều tra phát hiện khoảng 160 trạm bị can thiệp, chỉnh sửa dữ liệu, chiếm hơn 55% tổng số trạm được kiểm tra; dữ liệu ô nhiễm thực tế (vượt ngưỡng nghiêm trọng) bị đổi thành dữ liệu an toàn (trong ngưỡng) trước khi gửi về các cơ quan quản lý môi trường, che giấu các nguồn thải độc hại. Một lượng lớn chất thải độc hại được xả thẳng ra sông ngòi, khí quyển mà không bị phát hiện đe dọa sức khỏe cộng đồng. Số liệu sai lệch khiến cơ quan chức năng không thể nắm bắt thực trạng ô nhiễm[3]…

Khoản 1 Điều 161 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 quy định: “Tổ chức, cá nhân vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường, gây ô nhiễm, suy thoái, sự cố môi trường, gây thiệt hại cho Nhà nước, tổ chức và cá nhân phải có trách nhiệm khắc phục ô nhiễm, phục hồi môi trường, bồi thường thiệt hại và bị xử lý theo quy định của Luật này và quy định khác của pháp luật có liên quan”. Như vậy, các biện pháp cưỡng chế là không thể thiếu được khi tiến hành xử lý các hành vi vi phạm pháp luật bảo vệ môi trường do các hoạt động sản xuất, kinh doanh gây ra ở Việt Nam. Do đó, pháp luật Việt Nam cũng đã quy định các trách nhiệm pháp lý đối với các chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật về môi trường tùy theo mức độ vi phạm khác nhau. Có thể liệt kê 03 loại trách nhiệm pháp lý chủ yếu trong lĩnh vực này như sau: Trách nhiệm hành chính, trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự.

- Về trách nhiệm hành chính: Áp dụng đối với các doanh nghiệp có hành vi vi phạm pháp luật bảo vệ môi trường được quy định trong một số văn bản quy phạm pháp luật chủ yếu sau đây: Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2020 và 2025), Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 (sửa đổi, bổ sung năm 2022 và 2025), Nghị định số 45/2022/NĐ-CP ngày 07/7/2022 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Theo đó, tùy tính chất và mức độ vi phạm, các chủ thể có thể bị áp dụng các biện pháp xử phạt như cảnh cáo, phạt tiền (với mức phạt tiền tối đa là 01 tỷ đồng đối với cá nhân và 02 tỷ đồng đối với tổ chức) và các hình thức xử phạt bổ sung như: bị tước quyền sử dụng Giấy phép xả nước thải vào nguồn nước, Giấy chứng nhận đạt quy chuẩn môi trường có thời hạn; buộc khôi phục lại tình trạng môi trường ban đầu đã bị thay đổi do vi phạm hành chính gây ra; buộc thực hiện các biện pháp khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường và các biện pháp bảo vệ môi trường theo quy định của pháp luật.

Thực tiễn cho thấy, kể từ khi Nghị định số 45/2022/NĐ-CP có hiệu lực thi hành đến tháng 12/2025, các cơ quan, người có thẩm quyền đã xử phạt 12.059 vụ việc vi phạm hành chính, với tổng số tiền phạt là 302.648.546.154.153 đồng, trong đó Bộ Nông nghiệp và Môi trường xử phạt là 89.744.802.564 đồng; Bộ, ngành khác xử phạt là 754.500.000 đồng, địa phương xử phạt là 302.564.219.851.589 đồng. Cụ thể hơn đối với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đã ban hành 289 quyết định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường với tổng số tiền phạt 89.744.802.564 đồng, số tiền phạt đã được nộp 72.300.160.059 đồng, chưa nộp 17.444.642.505 đồng. Trong đó: Năm 2022, Chánh Thanh tra Bộ đã ban hành 04 quyết định xử phạt hành chính với số tiền là 1.755.000.000 đồng, các quyết định xử phạt đã được chấp hành; năm 2023, Chánh Thanh tra Bộ đã ban hành 104 quyết định xử phạt về lĩnh vực môi trường với số tiền xử phạt là 36.964.000.900 đồng, đã nộp 35.653.910.900 đồng; năm 2024, Chánh Thanh tra Bộ đã ban hành 181 quyết định xử phạt về lĩnh vực môi trường với số tiền xử phạt là 44.852.801.664 đồng, đã nộp 28.718.249.159 đồng; năm 2025, Cục trưởng Cục Môi trường đã ban hành 14 quyết định xử phạt với tổng số tiền là 6.173.000.000 đồng[4].

Nguyên nhân dẫn đến những con số báo động trên đây là do số cơ sở đầu tư xây dựng hệ thống xử lý nước thải vẫn còn thấp, việc chấp hành các quy định về bảo vệ môi trường tại một số doanh nghiệp được kiểm tra còn chưa được thường xuyên và nghiêm túc. Nhiều doanh nghiệp còn xả nước thải vượt quá quy chuẩn môi trường cho phép, thực hiện không đúng các nội dung trong hồ sơ pháp lý về môi trường. Thậm chí, gần đây có hiện tượng nhiều doanh nghiệp cố tình làm sai lệch các số liệu quan trắc môi trường trong các thiết bị phần mềm đo lường, đánh giá mức độ ô nhiễm môi trường từ các hoạt động sản xuất, kinh doanh của mình, gây bức xúc trong dư luận và đe dọa trực tiếp đến môi trường sống.

Có thể nhận thấy, số lượng các doanh nghiệp vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường rất cao. Với thực trạng các quy định về trách nhiệm hành chính đối với doanh nghiệp gây ô nhiễm môi trường nêu trên và thực tiễn áp dụng, có thể rút ra một số nhận xét sau đây: Thứ nhất, việc xử lý các doanh nghiệp vi phạm pháp luật môi trường ở nước ta còn chưa nghiêm dẫn đến tình trạng nhiều doanh nghiệp vẫn liên tục tái vi phạm pháp luật môi trường trong suốt thời gian dài. Thứ hai, mức xử phạt vi phạm hành chính đối với các doanh nghiệp còn thấp và chưa đủ sức răn đe. Thứ ba, trong quá trình xử lý các hành vi vi phạm pháp luật môi trường, một bộ phận không nhỏ cán bộ thanh tra, kiểm tra đã thiếu trách nhiệm, buông lỏng quản lý, làm ngơ trước các hành vi vi phạm.

- Về trách nhiệm dân sự: Bên cạnh trách nhiệm hành chính, pháp luật Việt Nam cũng quy định trách nhiệm dân sự như trách nhiệm bồi thường thiệt hại áp dụng đối với các chủ thể là doanh nghiệp gây ô nhiễm, suy thoái môi trường; các chi phí xử lý, cải tạo, phục hồi môi trường; chi phí giảm thiểu hoặc triệt tiêu nguồn gây thiệt hại cho môi trường... Việc giải quyết bồi thường thiệt hại do các hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp gây ra được thực hiện theo hình thức tự thương lượng, thỏa thuận giữa các bên hay khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền. Có thể nói, việc gây ô nhiễm của các doanh nghiệp là nguyên nhân chính dẫn tới hàng loạt những vụ khiếu kiện, xung đột môi trường trong thời gian qua. Điển hình là vụ vi phạm của Công ty Vedan tại lưu vực sông Thị Vải gây ô nhiễm, thiệt hại lớn cho các hộ dân tại 3 tỉnh, thành (cũ): Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu, TP. Hồ Chí Minh (tháng 9/2008). Thực tiễn xác định thiệt hại và giải quyết việc bồi thường thiệt hại vụ Vedan vừa qua cho thấy nhiều vấn đề phát sinh. Đơn cử như các cơ quan chuyên môn về bảo vệ môi trường chưa thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ của mình trong quá trình tham gia hướng dẫn, hỗ trợ, chứng kiến các bên thỏa thuận xác định thiệt hại, giải quyết tranh chấp[5]. Năm 2016, sự cố môi trường biển miền Trung do nước thải công nghiệp của Công ty TNHH gang thép Hưng Nghiệp Formosa Hà Tĩnh (công ty Formosa) gây ra làm thiệt hại nặng nề về kinh tế, xã hội và môi trường, trong đó chịu ảnh hưởng nặng nhất là ngành thủy sản, tiếp đến là hoạt động kinh doanh, dịch vụ, du lịch và đời sống sinh hoạt của ngư dân. Công ty Formosa đã nhận trách nhiệm và bồi thường 500 triệu USD.

Từ những vụ việc nêu trên cho thấy thực tiễn thực thi pháp luật bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay còn tồn tại nhiều hạn chế. Tình trạng vi phạm và coi thường pháp luật môi trường, đặc biệt là tại các khu công nghiệp, khu kinh tế đã trở nên báo động. Việc người dân còn lúng túng, khó khăn khi thực hiện các thủ tục khiếu kiện ra Tòa án một phần xuất phát từ sự thiếu vắng các văn bản hướng dẫn cụ thể về quy trình và thẩm quyền tiếp nhận đơn khởi kiện. Thực tế cho thấy, quy định về thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại là 02 năm theo Điều 607 Bộ luật Dân sự năm 2015 là quá ngắn, không bảo đảm được quyền lợi của bên bị thiệt hại do ô nhiễm môi trường gây ra với tính chất phức tạp, lâu dài và lan tỏa của nó.

- Về trách nhiệm hình sự: Trách nhiệm này áp dụng đối với các hành vi vi phạm pháp luật môi trường được quy định tại Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2024 và 2025). Các tội phạm môi trường được quy định tại một chương riêng với 12 tội danh từ Điều 235 đến Điều 246[6]. Tùy vào mức độ nguy hiểm của hành vi gây ra, chủ thể vi phạm sẽ phải chịu các hình phạt tương ứng. Quy định phạt tù đến 15 năm là mức hình phạt cao nhất cho các tội danh này. Bên cạnh đó, còn có các hình phạt bổ sung như phạt tiền, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định. Một trong những điểm sáng của Bộ luật Hình sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2024 và 2025) đó là quy định về trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại, hình phạt chính được áp dụng chỉ là hình thức phạt tiền với mức thấp nhất là 50 triệu đồng, cao nhất là 20 tỷ đồng. Pháp nhân thương mại còn bị đình chỉ hoạt động có thời hạn, đình chỉ hoạt động vĩnh viễn, cấm kinh doanh trong một số lĩnh vực, cấm huy động vốn...

Vi phạm pháp luật môi trường đến thời điểm này đã trở nên báo động, đặc biệt là ở các khu, cụm công nghiệp trên cả nước. Trước đây, các vụ Vedan, Hào Dương… bị phát hiện là những vụ việc điển hình vi phạm pháp luật môi trường, nhưng hầu như chỉ bị xử phạt hành chính mà chưa có vụ nào bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Việc bổ sung trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân trong lĩnh vực bảo vệ môi trường là rất cần thiết và có ý nghĩa quan trọng trong việc xử lý các vụ gây ô nhiễm môi trường ngày càng có tổ chức chặt chẽ, với thủ đoạn tinh vi nhằm che giấu, đối phó với cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Tuy nhiên, quy định pháp luật về trách nhiệm hình sự trong lĩnh vực bảo vệ môi trường vẫn còn những điểm hạn chế:

Thứ nhất, theo quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành, căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, tội phạm được phân thành 04 loại sau đây: (i) Tội phạm ít nghiêm trọng là tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội không lớn mà mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật này quy định đối với tội ấy là phạt tiền, phạt cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù đến 03 năm; (ii) Tội phạm nghiêm trọng là tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội lớn mà mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật này quy định đối với tội ấy là từ trên 03 năm tù đến 07 năm tù; (iii) Tội phạm rất nghiêm trọnglà tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội rất lớn mà mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật này quy định đối với tội ấy là từ trên 07 năm tù đến 15 năm tù; và (iv) Tội phạm đặc biệt nghiêm trọng là tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội đặc biệt lớn mà mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật này quy định đối với tội ấy là từ trên 15 năm tù đến 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình. Trong khi đó, Bộ luật Hình sự hiện hành quy định chế tài xử lý đối với pháp nhân thương mại không có hình phạt tù. Vậy trong trường hợp một doanh nghiệp phạm tội môi trường bị áp dụng hình phạt thì dựa vào căn cứ nào để phân loại tội phạm: ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hay đặc biệt nghiêm trọng? Hơn nữa, theo quy định về việc phân loại tội phạm tại Điều 9 Bộ luật Hình sự hiện hành, không thấy có tội phạm môi trường nào được phân loại là tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, trong khi hậu quả của tội phạm này gây ra cho môi trường, cho sức khỏe, tính mạng và tài sản của cộng đồng là rất lớn.

Thứ hai, hạn chế trong quy định về yếu tố cấu thành tội phạm môi trường: đa số các tội danh môi trường yêu cầu hành vi phải "đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm" hoặc "gây hậu quả nghiêm trọng". Điều này tạo kẽ hở, vì nhiều hành vi gây ô nhiễm lớn chỉ diễn ra một lần hoặc hậu quả không thể xác định ngay (cần thời gian dài), khiến cho việc truy cứu trách nhiệm hình sự gặp nhiều khó khăn.

Thứ ba, giám định hậu quả còn nhiều vướng mắc, khó thực hiện như công tác xác định mức độ thiệt hại về định lượng rác thải, nồng độ độc hại, giá trị phục hồi môi trường... cực kỳ phức tạp, mất nhiều thời gian và tốn kém chi phí. Nhiều vụ việc khi phát hiện hậu quả thì thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự đã hết.

Thứ tư, chế tài hình sự chưa đủ sức răn đe: Mức phạt tiền đối với pháp nhân thương mại vi phạm còn thấp, chưa tương xứng với lợi nhuận từ việc phạm tội (ví dụ: xả thải chui), dẫn đến tình trạng "nhờn luật". Sự phân cấp trách nhiệm giữa các cơ quan quản lý nhà nước về môi trường, lực lượng công an và địa phương còn chồng chéo, chưa rõ ràng, gây khó khăn cho việc quản lý và xử lý vi phạm pháp luật về môi trường. Việc xác định thiệt hại đối với môi trường (nhất là môi trường nước, môi trường không khí) còn nhiều bất cập và trách nhiệm phục hồi hiện trạng môi trường chưa được quy định chặt chẽ. Những hạn chế này dẫn đến tình trạng vi phạm pháp luật môi trường ngày càng tinh vi, gia tăng cả về quy mô và tính chất, trong khi việc xử lý hình sự vẫn còn hạn chế.

Từ những phân tích nêu trên, chúng tôi cho rằng, các doanh nghiệp trong quá trình sản xuất, kinh doanh rất cần phải bảo đảm nguyên tắc “phát triển bền vững, không chấp nhận tăng trưởng bằng mọi giá”, để từ đó thực hiện tốt trách nhiệm pháp lý của mình đối với môi trường phù hợp với điều kiện hoàn cảnh của Việt Nam trong giai đoạn hội nhập như hiện nay.

Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR)[7] đã trở thành chủ đề nghiên cứu được quan tâm bàn luận nhiều trên thế giới trong vài thập kỷ qua. Việc doanh nghiệp bỏ qua hoặc lơ là trách nhiệm xã hội có thể gây ra những hệ lụy nghiêm trọng, dài lâu cho nền kinh tế, xã hội, môi trường cũng như sự phát triển bền vững của bản thân doanh nghiệp. Ở Việt Nam, các vấn đề về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp đang được đặt ra và ngày càng trở nên quan trọng, đặc biệt là đối với vấn đề bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, các doanh nghiệp Việt Nam còn thiếu những cam kết đầy đủ về thực hiện trách nhiệm xã hội. Đây là điểm khác biệt giữa doanh nghiệp Việt Nam và doanh nghiệp ở các nước phát triển. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, các doanh nghiệp đang phải đối mặt với những thách thức lớn về môi trường, biến đổi khí hậu và ngày càng nhận thức được rằng trách nhiệm xã hội có thể có giá trị kinh tế trực tiếp. Mặc dù mục tiêu chính của các doanh nghiệp là tạo ra lợi nhuận, không phải là mục tiêu từ thiện nhưng việc đóng góp vào việc thực hiện các mục tiêu xã hội và bảo vệ môi trường sẽ tạo ra nhiều lợi ích kinh tế.

Hiện nay, khi bàn về CSR vẫn còn tồn tại một số tranh luận, do vậy chưa có sự rõ ràng và thống nhất về khái niệm này. Hơn nữa, mỗi học giả trên thế giới lại có những cái nhìn khác nhau về CSR và lý giải về vấn đề này ở nhiều khía cạnh khác nhau như đạo đức doanh nghiệp, doanh nghiệp bền vững, đầu tư trách nhiệm xã hội và trách nhiệm doanh nghiệp. Các nhà kinh tế học, xã hội học và luật sư đã sử dụng rất nhiều định nghĩa khác nhau cho CSR. Một nghiên cứu định lượng về cách sử dụng thuật ngữ này trong giai đoạn từ năm 1953-2014 đã phân tích 110 định nghĩa và kết luận rằng: có 6 từ được dùng nhiều nhất để miêu tả CSR. Đó là: kinh tế, có đạo đức, các bên liên quan, tính bền vững và tính tự nguyện[8].

Trên thực tế, CSR đã xuất hiện tại Hoa Kỳ ngay từ những năm 1950 khi nó được đề cập xuất phát từ những vấn đề đạo đức, tôn giáo hay từ các hoạt động từ thiện. Khái niệm này đã dần dần thay đổi để phù hợp với các hoạt động kinh tế cũng như đáp ứng các yêu cầu của xã hội. Tuy nhiên, quá trình hình thành và phát triển nên khái niệm CSR đã phải trải qua nhiều giai đoạn khác nhau. Năm 2001, Ủy ban châu Âu đưa ra khái niệm khá phổ biến về CSR, theo đó các doanh nghiệp tích hợp các mối quan tâm của xã hội và môi trường vào hoạt động kinh doanh của mình - có sự tương tác với các bên liên quan trên cơ sở tự nguyện. Năm 2011, Chiến lược đổi mới CSR của Uỷ ban châu Âu giai đoạn 2011 - 2014 đã đưa ra một khung mới, mở rộng phạm vi và các khía cạnh của CSR, ít nhất bao gồm các vấn đề: nhân quyền, lao động và việc làm (đào tạo, đa dạng hóa cơ hội, bình đẳng giới, sức khỏe người lao động và phúc lợi doanh nghiệp), vấn đề môi trường (chẳng hạn như đa dạng sinh học, biến đổi khí hậu, sử dụng tài nguyên có hiệu quả, phòng ngừa ô nhiễm), chống hối lộ và tham nhũng. Sự tham gia của cộng đồng và hỗ trợ phát triển xã hội bảo đảm khả năng hội nhập của người tàn tật, bảo vệ lợi ích của người tiêu dùng cũng là một phần không thể thiếu của CSR. Ủy ban châu Âu coi việc thúc đẩy CSR về bảo vệ môi trường thông qua các chuỗi cung ứng, trách nhiệm công bố thông tin phi tài chính, đổi mới công tác quản trị về thuế (nâng cao tính minh bạch, trao đổi thông tin và cạnh tranh công bằng thuế) là những cách thức quan trọng để thực hiện chiến lược CSR[9].

Trên thực tế, CSR bắt đầu được hình thành khi các doanh nghiệp có trách nhiệm cam kết hành động vì lợi ích của nhân viên, khách hàng, các nhà cung cấp, cộng đồng địa phương, môi trường… Nói cách khác, đó là một cam kết hành xử có trách nhiệm, đặc biệt là trong ba lĩnh vực: kinh tế, xã hội và môi trường. Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp bao gồm các hoạt động liên quan đến ba trụ cột nêu trên. Mỗi doanh nghiệp có thể lựa chọn và phát triển theo định hướng riêng của mình, đồng thời phải tôn trọng sự mong đợi và yêu cầu của các bên có liên quan. Dưới góc độ pháp luật, CSR có thể được nhìn nhận như một dạng đặc biệt của trách nhiệm pháp lý tích cực. Trách nhiệm đó đòi hỏi doanh nghiệp phải đáp ứng được những mong đợi, kỳ vọng của xã hội và thực hiện được cam kết của mình đem lại lợi ích tốt nhất cho tất cả các bên có lợi ích liên quan, tuy nhiên vẫn phải bảo đảm đáp ứng được sự tuân thủ các quy định pháp luật cơ bản. Từ đó, khái niệm CSR được hình thành có thể thấy là sự kết hợp giữa việc doanh nghiệp phải bảo đảm tuân thủ các quy định pháp luật và vượt ra hơn nữa là những giá trị đạo đức và kỳ vọng của xã hội, cộng đồng. Và tất nhiên, điều đó đồng nghĩa rằng, đó là một loại trách nhiệm cần được chào đón, cần được quan tâm, phát triển vì nó góp phần đáng kể trong công cuộc xây dựng và hoàn thiện xã hội. Tuy nhiên, CSR do bản chất là những cam kết tự nguyện của doanh nghiệp nên tuyệt nhiên không thể là pháp luật, do đó, không thể đánh đồng CSR với trách nhiệm pháp lý được. Vì thế, có thể thấy CSR chính là sự kết hợp giữa việc doanh nghiệp một mặt phải tuân thủ những trách nhiệm pháp lý do pháp luật quy định và đồng thời là sự tự nguyện cam kết của doanh nghiệp để thực hiện những giá trị cao hơn trách nhiệm pháp lý tối thiểu[10].

Ở Việt Nam, có thể nhận thấy, đã manh nha một khung pháp lý về CSR nhưng chưa thật sự rõ ràng và cụ thể. Nếu nghiên cứu các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến lĩnh vực bảo vệ môi trường thì chúng ta có thể tìm thấy khá nhiều quy định về trách nhiệm, nghĩa vụ mà doanh nghiệp phải thực hiện nhằm bảo vệ môi trường. Việc thực hiện CSR sẽ giúp các doanh nghiệp có môi trường làm việc an toàn, lợi ích về sức khỏe cho cán bộ công nhân viên được bảo đảm, từ đó cán bộ yên tâm công tác, bảo đảm năng suất lao động. Bên cạnh đó, việc tuân thủ đầy đủ các quy định pháp luật môi trường sẽ giúp doanh nghiệp không gặp rủi ro về pháp lý, thanh kiểm tra và chế tài xử phạt. Điều quan trọng là khi làm tốt công tác bảo vệ môi trường, các doanh nghiệp còn đạt được hiệu quả về kinh tế, cụ thể như trường hợp Nhà máy sắn Hướng Hóa, Quảng Trị đã thu lợi khoảng hơn 15 tỷ/năm từ việc hồi lưu nước thải và xử lý biogas; Công ty Cổ phần phân lân nung chảy Văn Điển thu lợi từ tái sử dụng chất thải rắn là 30 - 40 tỷ đồng/năm[11]. Yêu cầu cốt yếu là doanh nghiệp phải nắm được các quy định “cứng” của pháp luật để làm cơ sở thực hành CSR. Nếu chỉ dừng lại ở mức độ này, doanh nghiệp chưa thực sự thực hiện CSR vì CSR còn bao gồm phần mở rộng ở các cam kết tự nguyện. Các ràng buộc “mềm” này thể hiện ở các quy tắc ứng xử, các tiêu chuẩn mà doanh nghiệp cam kết thực hiện vượt trên các chuẩn mực pháp lý. Các quy tắc “luật cứng” và các ràng buộc “luật mềm” đã tạo ra hai cơ sở pháp lý là nội dung chính của CSR: (i) Các quy định pháp luật bắt buộc phải tuân thủ liên quan đến CSR; (ii) Các cam kết đơn phương của doanh nghiệp về trách nhiệm xã hội thể hiện trong bộ quy tắc ứng xử và tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế. Như thế, trách nhiệm xã hội thì không chỉ là trách nhiệm pháp lý, nó vượt lên trên và ra ngoài phạm vi bao quát của các quy định pháp luật. Trách nhiệm xã hội không hoàn toàn được quy định dưới góc độ pháp luật, mà có thể được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau, nhưng về cơ bản, có thể được nhìn nhận dưới góc độ kết hợp của trách nhiệm pháp lý (tích cực) và các dạng trách nhiệm đạo đức[12].

Pháp luật Việt Nam quy định các dự án đầu tư có nguy cơ tác động xấu đến môi trường bắt buộc phải thực hiện đánh giá tác động môi trường (ĐTM). Điều này phải được thực hiện trong giai đoạn chuẩn bị dự án đầu tư. Doanh nghiệp có nghĩa vụ tham vấn các cơ quan, tổ chức và cộng đồng nơi sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp bởi các hoạt động của dự án. Thực tiễn cho thấy, những doanh nghiệp thực hiện tốt CSR trong lĩnh vực bảo vệ môi trường sẽ không thua thiệt, mà thường đạt được những lợi ích đáng kể, bao gồm giảm chi phí, tăng doanh thu, tăng giá trị thương hiệu, giảm tỷ lệ nhân viên thôi việc, tăng năng suất và thêm cơ hội tiếp cận những thị trường mới. Trong tiến trình hội nhập kinh tế toàn cầu, CSR đã trở thành một trong những yêu cầu đối với các doanh nghiệp Việt Nam, nếu doanh nghiệp nào đó không tuân thủ CSR sẽ không thể tiếp cận được với thị trường thế giới[13].

Hệ thống pháp luật Việt Nam đang trong quá trình hoàn thiện, những quy định về bảo vệ môi trường nói chung, về CSR nói riêng cũng không nằm ngoài thực tế đó. So với những quy định pháp luật ở những quốc gia có trình độ xây dựng chính sách về CSR tốt thì những quy định của pháp luật Việt Nam về vấn đề này còn khá hạn chế. Sự hạn chế này phần nào ảnh hưởng đến sự phát triển của doanh nghiệp, nền kinh tế cũng như hoạt động bảo vệ môi trường. Vì vậy, việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật về CSR trong lĩnh vực bảo vệ môi trường ở Việt Nam cần được tiến hành theo các định hướng sau đây:

Một là, phải trên cơ sở vận dụng linh hoạt các lý thuyết hiện đại về tăng trưởng xanh và phát triển bền vững; về phòng ngừa ô nhiễm môi trường; những quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước về ý nghĩa của CSR đối với việc phát triển kinh tế bền vững ở Việt Nam; nâng cao nhận thức về CSR của người dân và của chính các doanh nghiệp.

Hai là, phải bảo đảm tuân thủ các nguyên tắc của pháp luật bảo vệ môi trường. Đây là tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt quá trình xây dựng và thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường nói chung. Những nguyên tắc đó có thể được coi như cơ sở, nền tảng cho những quy định cụ thể của pháp luật về CSR áp dụng đối với các doanh nghiệp Việt Nam.

Ba là, cần quan tâm bảo đảm quyền được sống trong môi trường trong lành;tôn trọng các yêu cầu về phát triển bền vững;chú ý đến yếu tố phòng ngừa;thực hiện nguyên tắc ai gây ô nhiễm, người đó phải trả tiền;phải rõ ràng, minh bạch, dễ hiểu;phải mang tính ổn định và phù hợp với xu thế phát triển bền vững.

Bốn là, xác định đầy đủ và chính xác các yêu cầu đối với các vấn đề về con người và lợi nhuận của doanh nghiệp. Những doanh nghiệp thành công nhất chính là các doanh nghiệp nhận thấy được vai trò quan trọng của CSR và áp dụng nó vào thực tiễn sản xuất cũng như việc tạo ra các điều kiện môi trường làm việc thuận lợi sẽ thúc đẩy con người làm việc tốt hơn.

Như vậy, một khuôn khổ pháp lý về CSR hoàn chỉnh, phù hợp với thực trạng các doanh nghiệp, phù hợp với nền kinh tế Việt Nam là một yêu cầu cần thiết và rất thiết thực. Chỉ khi đó, các chuẩn mực về CSR ở Việt Nam mới tiến gần đến chuẩn mực về CSR của thế giới.

Doanh nghiệp Việt Nam đang đứng trước những thách thức do các hoạt động đầu tư phát triển trong nước gia tăng mạnh, tác động của biến đổi khí hậu, hội nhập kinh tế ngày càng đa dạng, phức tạp và khó lường; xu thế đặt ra các tiêu chí về môi trường trong thương mại quốc tế ngày càng cao… Trong bối cảnh đó, Việt Nam cần có những cải cách liên quan đến các quy định về trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong hoạt động bảo vệ môi trường./.

---