Tính hợp pháp của thỏa thuận trọng tài được xác lập sau khi doanh nghiệp bị mở thủ tục phá sản
NCLP - Bài viết phân tích cơ sở pháp lý của việc xác lập thỏa thuận trọng tài sau khi doanh nghiệp bị mở thủ tục phá sản, nhận diện một số bất cập trong việc xác định thẩm quyền ký kết và phạm vi hiệu lực của thỏa thuận trọng tài trong giai đoạn này. Bài viết cho rằng thỏa thuận trọng tài được xác lập sau khi mở thủ tục phá sản không nên bị coi là vô hiệu đương nhiên, nhưng phải được đặt dưới các điều kiện kiểm soát chặt chẽ nhằm bảo đảm không phương hại đến khối tài sản phá sản, quyền giám sát của Tòa án và lợi ích chung của các chủ nợ. Từ đó, bài viết đề xuất một số kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về vấn đề này.
Từ khóa: Thủ tục phá sản; Quản tài viên; hợp đồng mới; thỏa thuận trọng tài; trọng tài thương mại.Abstract: The article analyzes the legal basis for establishing an arbitration agreement after an enterprise has entered bankruptcy proceedings, identifying certain shortcomings in determining the authority to conclude such agreements and the scope of their validity during this period. The article argues that an arbitration agreement established after the commencement of bankruptcy proceedings should not be deemed automatically invalid, but must be subject to strict controlling conditions to ensure it does not prejudice the bankruptcy estate, the supervisory authority of the Court, or the common interests of creditors. On that basis, the article proposes recommendations for improving the law on this matter.Keywords: Bankruptcy proceedings; liquidator; new contracts; arbitration agreement; commercial arbitration.
Ảnh minh họa: Nguồn Internet.
Đặt vấn đề
Trong quan hệ thương mại, thỏa thuận trọng tài thường được xác lập cùng với hợp đồng chính nhằm xác định phương thức giải quyết tranh chấp giữa các bên. Ở điều kiện kinh doanh bình thường, doanh nghiệp có quyền tự do giao kết hợp đồng và lựa chọn trọng tài thương mại nếu đáp ứng các điều kiện của pháp luật trọng tài. Tuy nhiên, khi doanh nghiệp bị mở thủ tục phá sản, quyền tự do giao kết hợp đồng và định đoạt tài sản của doanh nghiệp không còn được thực hiện như trong trạng thái thông thường. Doanh nghiệp bị đặt dưới sự giám sát của Tòa án, Quản tài viên, doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản và các chủ thể tham gia thủ tục phục hồi, phá sản.
Vấn đề đặt ra là: Sau khi doanh nghiệp đã bị mở thủ tục phá sản, nếu doanh nghiệp hoặc chủ thể có thẩm quyền tiếp tục ký hợp đồng mới nhằm phục vụ hoạt động kinh doanh, phục hồi doanh nghiệp, bảo toàn hoặc xử lý tài sản thì trong hợp đồng mới đó có thể thỏa thuận trọng tài hay không? Nếu có, thỏa thuận trọng tài này được xem là hợp pháp trong điều kiện nào? Đây là vấn đề khác với trường hợp thỏa thuận trọng tài đã được ký trước khi doanh nghiệp bị mở thủ tục phá sản. Ở trường hợp trước, trọng tâm là thỏa thuận trọng tài đã tồn tại có bị ảnh hưởng bởi thủ tục phá sản hay không. Còn trong trường hợp này, trọng tâm là thỏa thuận trọng tài được xác lập sau khi doanh nghiệp đã bị mở thủ tục phá sản có hợp pháp hay không.
Vấn đề này có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng. Về lý luận, nó phản ánh sự giao thoa giữa quyền tự do thỏa thuận trong trọng tài thương mại và tính kiểm soát tập trung của thủ tục phá sản. Về thực tiễn, việc xác định đúng tính hợp pháp của thỏa thuận trọng tài được ký trong giai đoạn phá sản sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu lực của hợp đồng mới, quyền của đối tác giao dịch, trách nhiệm của Quản tài viên và khả năng bảo vệ lợi ích chung của các chủ nợ.
1. Quy định pháp luật về giao kết hợp đồng mới và xác lập thỏa thuận trọng tài sau khi doanh nghiệp bị mở thủ tục phá sản
Sau khi doanh nghiệp bị mở thủ tục phá sản, doanh nghiệp không đương nhiên chấm dứt mọi hoạt động pháp lý. Tùy từng giai đoạn và mục tiêu của thủ tục, doanh nghiệp vẫn có thể tiếp tục thực hiện một số hoạt động cần thiết nhằm duy trì hoạt động kinh doanh, thực hiện phương án phục hồi, bảo toàn tài sản hoặc phục vụ việc thanh lý tài sản. Tuy nhiên, khác với giai đoạn hoạt động bình thường, các hoạt động này phải được đặt dưới sự kiểm soát của pháp luật phục hồi, phá sản.
Theo Luật Phục hồi, phá sản năm 2025, Quản tài viên là cá nhân hành nghề quản lý, thanh lý tài sản của doanh nghiệp, hợp tác xã trong quá trình giải quyết vụ việc phục hồi, phá sản[1]. Luật này cũng xác định Quản tài viên, doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản là người tiến hành thủ tục phục hồi, phá sản[2]. Điều đó cho thấy sau khi thủ tục phá sản được mở, vai trò của Quản tài viên và doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ kỹ thuật, mà còn gắn với việc quản lý, giám sát và bảo toàn tài sản của doanh nghiệp trong khuôn khổ thủ tục phục hồi, phá sản.
Trong bối cảnh đó, việc giao kết hợp đồng mới sau khi mở thủ tục phá sản cần được nhìn nhận như một hoạt động có điều kiện. Hợp đồng mới có thể cần thiết để doanh nghiệp duy trì hoạt động sản xuất, cung ứng dịch vụ, mua nguyên vật liệu, thuê tư vấn, xử lý tài sản, hoặc thực hiện phương án phục hồi. Tuy nhiên, hợp đồng mới cũng có thể làm phát sinh nghĩa vụ tài sản mới, chi phí mới hoặc rủi ro mới đối với khối tài sản của doanh nghiệp. Vì vậy, việc giao kết hợp đồng mới phải được xem xét trong mối liên hệ với mục tiêu bảo toàn tài sản, phục hồi doanh nghiệp và bảo vệ quyền lợi của các chủ nợ.
Về phía pháp luật trọng tài, Luật Trọng tài thương mại năm 2010 không có quy định cấm doanh nghiệp đang trong thủ tục phá sản xác lập thỏa thuận trọng tài. Theo Luật Trọng tài thương mại năm 2010, thỏa thuận trọng tài có thể được lập trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp[3]. Đồng thời, thỏa thuận trọng tài có thể được xác lập dưới hình thức điều khoản trọng tài trong hợp đồng hoặc dưới hình thức thỏa thuận riêng[4]. Như vậy, về nguyên tắc, nếu một hợp đồng mới được giao kết hợp pháp sau khi doanh nghiệp bị mở thủ tục phá sản thì điều khoản trọng tài trong hợp đồng đó cũng có thể được công nhận, miễn là đáp ứng các điều kiện có hiệu lực của thỏa thuận trọng tài.
Tuy nhiên, điểm đặc thù nằm ở chỗ thỏa thuận trọng tài được xác lập trong giai đoạn phá sản không chỉ phải tuân thủ Luật Trọng tài thương mại, mà còn phải phù hợp với pháp luật phục hồi, phá sản. Nói cách khác, tính hợp pháp của thỏa thuận trọng tài trong trường hợp này cần được đánh giá đồng thời trên hai bình diện. Thứ nhất, về phương diện trọng tài, thỏa thuận trọng tài phải được xác lập bằng hình thức hợp pháp, bởi người có thẩm quyền, đối với tranh chấp có thể giải quyết bằng trọng tài và không thuộc trường hợp vô hiệu. Thứ hai, về phương diện phá sản, thỏa thuận trọng tài không được làm phương hại đến khối tài sản phá sản, không làm mất quyền giám sát của Tòa án, không tạo ra sự ưu tiên bất hợp lý cho một chủ nợ và không nhằm đưa các vấn đề cốt lõi của thủ tục phá sản ra khỏi thẩm quyền của Tòa án.
Vấn đề thẩm quyền ký kết có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Trước khi bị mở thủ tục phá sản, người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp có thể nhân danh doanh nghiệp xác lập hợp đồng và thỏa thuận trọng tài trong phạm vi thẩm quyền thông thường. Nhưng sau khi doanh nghiệp bị mở thủ tục phá sản, quyền quản lý, điều hành và định đoạt tài sản của doanh nghiệp bị giới hạn đáng kể. Một số giao dịch có thể phải chịu sự giám sát hoặc chấp thuận của Quản tài viên, doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản hoặc Tòa án. Vì vậy, nếu điều khoản trọng tài trong hợp đồng mới được ký bởi người không còn thẩm quyền, hoặc vượt quá phạm vi thẩm quyền được phép trong thủ tục phá sản, thì thỏa thuận trọng tài có thể bị đặt nghi vấn về tính hợp pháp.
Cần nhấn mạnh rằng, việc doanh nghiệp bị mở thủ tục phá sản không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp mất hoàn toàn khả năng tham gia giao dịch mới hoặc xác lập thỏa thuận trọng tài. Nếu pháp luật vẫn cho phép doanh nghiệp hoặc chủ thể quản lý tài sản giao kết hợp đồng mới nhằm phục vụ mục tiêu phục hồi, bảo toàn hoặc xử lý tài sản thì việc lựa chọn trọng tài để giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng mới cũng có thể được chấp nhận. Vấn đề không phải là có được thỏa thuận trọng tài hay không, mà là thỏa thuận trọng tài đó có được xác lập đúng thẩm quyền, đúng mục đích và không ảnh hưởng tiêu cực đến thủ tục phá sản hay không.
2. Thực trạng và bất cập trong việc xác định tính hợp pháp của thỏa thuận trọng tài được ký sau khi mở thủ tục phá sản
Trong thực tiễn thương mại quốc tế, sau khi doanh nghiệp bị mở thủ tục phá sản, việc tiếp tục giao kết các hợp đồng mới nhằm duy trì hoạt động kinh doanh hoặc phục vụ quá trình phục hồi doanh nghiệp vẫn diễn ra khá phổ biến. Trong các hợp đồng này, điều khoản trọng tài thường được các bên lựa chọn nhằm bảo đảm tính linh hoạt, bảo mật và tính chuyên môn trong giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, việc xác lập thỏa thuận trọng tài trong giai đoạn phá sản cũng làm phát sinh lo ngại rằng doanh nghiệp hoặc người quản lý tài sản có thể sử dụng trọng tài để né tránh cơ chế kiểm soát tập trung của Tòa án phá sản hoặc làm phát sinh các nghĩa vụ tố tụng bất lợi cho khối tài sản phá sản[5].
Tại Hoa Kỳ, pháp luật phá sản nhìn chung vẫn tôn trọng hiệu lực của thỏa thuận trọng tài, kể cả trong bối cảnh doanh nghiệp đang trong thủ tục phá sản. Tuy nhiên, Tòa án phá sản có thể từ chối thực hiện thỏa thuận trọng tài nếu tranh chấp liên quan trực tiếp đến các vấn đề cốt lõi của thủ tục phá sản. Trong vụ Hays & Co. v. Merrill Lynch, Pierce, Fenner & Smith Inc., Tòa phúc thẩm Liên bang khu vực số 3 cho rằng người quản lý tài sản phá sản về nguyên tắc bị ràng buộc bởi thỏa thuận trọng tài mà doanh nghiệp đã xác lập, trừ trường hợp tranh chấp thuộc phạm vi quyền lực đặc thù của Tòa án phá sản. Quan điểm này cho thấy pháp luật Hoa Kỳ không xem thủ tục phá sản là căn cứ tự động làm mất hiệu lực của cơ chế trọng tài[6].
Tại Singapore, Tòa án cũng có xu hướng duy trì hiệu lực của trọng tài trong các giao dịch thương mại được giao kết trong bối cảnh doanh nghiệp mất khả năng thanh toán. Trong vụ Larsen Oil and Gas Pte Ltd v. Petroprod Ltd, Tòa án Singapore cho rằng, cần phân biệt giữa các tranh chấp phát sinh từ quan hệ hợp đồng thương mại thông thường với các tranh chấp gắn trực tiếp với việc thu hồi, quản lý hoặc phân chia tài sản phá sản. Theo đó, những tranh chấp thương mại thông thường vẫn có thể thuộc phạm vi giải quyết của trọng tài nếu không làm ảnh hưởng đến lợi ích tập thể của các chủ nợ[7].
Tại Anh, thực tiễn pháp luật cũng cho thấy việc doanh nghiệp đang trong thủ tục phá sản tham gia giao kết hợp đồng mới không đồng nghĩa với việc điều khoản trọng tài trong hợp đồng đó vô hiệu đương nhiên. Tuy nhiên, Tòa án có thể kiểm soát hiệu lực của thỏa thuận trọng tài nếu điều khoản này có nguy cơ làm suy giảm quyền giám sát của Tòa án phá sản hoặc ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phân chia tài sản phá sản. Cách tiếp cận này phản ánh xu hướng cân bằng giữa quyền tự do thỏa thuận trong trọng tài thương mại và tính tập trung của thủ tục phá sản.
Những kinh nghiệm trên cho thấy xu hướng chung của pháp luật hiện đại là thừa nhận khả năng xác lập và duy trì hiệu lực của thỏa thuận trọng tài trong giai đoạn phá sản, nhưng đặt dưới sự kiểm soát nhằm bảo đảm không phương hại đến khối tài sản phá sản và lợi ích chung của các chủ nợ. Đây là kinh nghiệm có giá trị tham khảo đối với Việt Nam trong quá trình hoàn thiện pháp luật về trọng tài và phá sản.
Thực tiễn đặt ra nhiều khó khăn trong việc xác định tính hợp pháp của thỏa thuận trọng tài được ký sau khi doanh nghiệp bị mở thủ tục phá sản. Các khó khăn này xuất phát từ việc pháp luật Việt Nam hiện hành chưa có quy định trực tiếp và đầy đủ về thẩm quyền, điều kiện và giới hạn của việc xác lập thỏa thuận trọng tài trong giai đoạn phá sản.
Thứ nhất, pháp luật chưa quy định rõ doanh nghiệp, Quản tài viên hoặc doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản có được thỏa thuận trọng tài trong hợp đồng mới sau khi mở thủ tục phá sản hay không. Khoảng trống này có thể dẫn đến hai cách hiểu khác nhau. Cách hiểu thứ nhất cho rằng, khi doanh nghiệp đã bị mở thủ tục phá sản, mọi tranh chấp liên quan đến tài sản của doanh nghiệp đều phải thuộc thẩm quyền của Tòa án đã thụ lý giải quyết vụ việc phá sản nên không thể xác lập thỏa thuận trọng tài mới. Cách hiểu thứ hai cho rằng, nếu doanh nghiệp hoặc chủ thể quản lý tài sản vẫn được phép ký hợp đồng mới thì cũng có thể thỏa thuận trọng tài như một nội dung của hợp đồng đó. Theo tác giả, cách hiểu thứ hai hợp lý hơn, nhưng cần được đặt dưới các điều kiện kiểm soát chặt chẽ để tránh ảnh hưởng đến lợi ích chung của chủ nợ.
Thứ hai, chưa có tiêu chí cụ thể để đánh giá thỏa thuận trọng tài mới có làm phương hại đến khối tài sản phá sản hay không. Trong nhiều trường hợp, điều khoản trọng tài có thể làm phát sinh chi phí tố tụng đáng kể, nhất là khi các bên lựa chọn tổ chức trọng tài nước ngoài, địa điểm trọng tài ở nước ngoài, ngôn ngữ tố tụng khác hoặc quy tắc tố tụng phức tạp. Đối với doanh nghiệp đang mất khả năng thanh toán, các chi phí này có thể làm giảm giá trị tài sản còn lại hoặc làm phát sinh nghĩa vụ tài sản mới bất lợi cho tập thể chủ nợ. Do đó, nếu thỏa thuận trọng tài được ký sau khi mở thủ tục phá sản mà không có cơ chế kiểm soát phù hợp, thỏa thuận này có thể gây rủi ro cho khối tài sản phá sản.
Thứ ba, pháp luật chưa làm rõ vai trò của Quản tài viên trong việc đánh giá điều khoản trọng tài của hợp đồng mới. Trong khi Quản tài viên có vai trò quan trọng trong quản lý, giám sát và bảo toàn tài sản của doanh nghiệp, pháp luật chưa quy định cụ thể rằng khi xem xét hoặc đề xuất việc ký kết hợp đồng mới, Quản tài viên có phải đánh giá riêng điều khoản giải quyết tranh chấp hay không. Trên thực tế, điều khoản giải quyết tranh chấp không phải là nội dung phụ hoàn toàn mang tính kỹ thuật. Việc lựa chọn Tòa án hay trọng tài, lựa chọn trung tâm trọng tài, địa điểm trọng tài, ngôn ngữ tố tụng và luật áp dụng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí, thời gian giải quyết tranh chấp và khả năng bảo vệ tài sản của doanh nghiệp.
Thứ tư, pháp luật chưa phân biệt rõ giữa thỏa thuận trọng tài phục vụ giao dịch mới hợp pháp và thỏa thuận trọng tài nhằm né tránh thẩm quyền của Tòa án đã thụ lý giải quyết vụ việc phá sản. Nếu hợp đồng mới được ký nhằm phục vụ hoạt động phục hồi, duy trì sản xuất, cung cấp hàng hóa, thuê dịch vụ tư vấn, xử lý tài sản hoặc tạo nguồn thu cho doanh nghiệp thì điều khoản trọng tài trong hợp đồng có thể được công nhận nếu không gây bất lợi cho thủ tục phá sản. Ngược lại, nếu thỏa thuận trọng tài được thiết kế nhằm đưa các vấn đề cốt lõi của thủ tục phá sản ra khỏi Tòa án, như xác định tư cách chủ nợ, xác định thứ tự ưu tiên thanh toán, xử lý tài sản phá sản hoặc phân chia tài sản, thì thỏa thuận này không nên được công nhận.
Thứ năm, pháp luật chưa làm rõ hậu quả pháp lý của thỏa thuận trọng tài được ký không đúng thẩm quyền trong giai đoạn phá sản. Trường hợp người đại diện doanh nghiệp ký hợp đồng mới có điều khoản trọng tài nhưng giao dịch này lẽ ra phải được sự đồng ý của Quản tài viên, doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản hoặc Tòa án, thì câu hỏi đặt ra là điều khoản trọng tài có vô hiệu theo hợp đồng chính hay vẫn được xem xét độc lập. Về nguyên tắc, thỏa thuận trọng tài có tính độc lập với hợp đồng chính[8]. Tuy nhiên, nếu người ký thỏa thuận trọng tài không có thẩm quyền trong bối cảnh phá sản thì thỏa thuận trọng tài có thể bị vô hiệu do vi phạm điều kiện về chủ thể, chứ không phải vì hợp đồng chính vô hiệu.
Thứ sáu, việc thiếu quy định rõ ràng có thể làm tăng rủi ro cho đối tác giao kết hợp đồng với doanh nghiệp đang trong thủ tục phá sản. Đối tác hợp đồng có thể cho rằng điều khoản trọng tài đã được ký hợp lệ và kỳ vọng tranh chấp sẽ được giải quyết bằng trọng tài. Tuy nhiên, khi phát sinh tranh chấp, Tòa án đã thụ lý giải quyết vụ việc phá sản hoặc chủ nợ có thể cho rằng thỏa thuận trọng tài không hợp pháp vì được ký sau khi mở thủ tục phá sản hoặc vì người ký không có thẩm quyền. Sự không chắc chắn này làm giảm tính an toàn pháp lý của giao dịch mới, từ đó có thể khiến các đối tác e ngại khi giao dịch với doanh nghiệp đang trong quá trình phục hồi hoặc phá sản.
Từ những bất cập trên, có thể thấy pháp luật Việt Nam cần làm rõ hơn giới hạn quyền giao kết thỏa thuận trọng tài sau khi doanh nghiệp bị mở thủ tục phá sản. Việc thừa nhận khả năng xác lập thỏa thuận trọng tài trong giai đoạn này là cần thiết để bảo đảm tính linh hoạt của giao dịch thương mại, nhưng nếu thiếu cơ chế kiểm soát thì có thể làm ảnh hưởng đến mục tiêu tập trung, bình đẳng và bảo toàn tài sản của thủ tục phá sản.
3. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về thỏa thuận trọng tài được xác lập sau khi mở thủ tục phá sản
Để bảo đảm sự hài hòa giữa yêu cầu phục hồi, bảo toàn tài sản của doanh nghiệp mất khả năng thanh toán và quyền tự do thỏa thuận về phương thức giải quyết tranh chấp, pháp luật Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện theo một số định hướng chủ yếu sau:
Thứ nhất, cần ghi nhận nguyên tắc doanh nghiệp bị mở thủ tục phá sản không đương nhiên mất quyền xác lập thỏa thuận trọng tài trong hợp đồng mới. Nếu doanh nghiệp, Quản tài viên hoặc doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản được phép giao kết hợp đồng mới nhằm phục vụ hoạt động phục hồi, duy trì hoạt động kinh doanh, bảo toàn hoặc xử lý tài sản thì về nguyên tắc cũng có thể thỏa thuận trọng tài để giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng đó. Việc công nhận nguyên tắc này sẽ tạo sự an toàn pháp lý cho các giao dịch mới và khuyến khích đối tác tiếp tục giao dịch với doanh nghiệp đang trong quá trình phục hồi.
Thứ hai, cần quy định rõ điều kiện hợp pháp của thỏa thuận trọng tài được ký sau khi mở thủ tục phá sản. Theo đó, thỏa thuận trọng tài chỉ nên được công nhận nếu đáp ứng đồng thời các điều kiện: người ký có thẩm quyền; hợp đồng mới được giao kết hợp pháp; tranh chấp dự kiến phát sinh thuộc phạm vi có thể giải quyết bằng trọng tài; thỏa thuận trọng tài không làm phương hại đến khối tài sản phá sản; không làm mất quyền giám sát của Tòa án; không làm ảnh hưởng đến quyền lợi bình đẳng của các chủ nợ; và không nhằm đưa các vấn đề thuộc thẩm quyền riêng của Tòa án đã thụ lý giải quyết vụ việc phá sản ra khỏi thủ tục phá sản.
Thứ ba, cần quy định cụ thể vai trò của Quản tài viên trong việc xem xét hợp đồng mới có điều khoản trọng tài được xác lập sau khi mở thủ tục phá sản. Quản tài viên không chỉ đánh giá nghĩa vụ tài chính và rủi ro thương mại của hợp đồng, mà còn cần đánh giá cơ chế giải quyết tranh chấp. Nội dung đánh giá có thể bao gồm: tổ chức trọng tài được lựa chọn có phù hợp không; chi phí trọng tài có hợp lý không; địa điểm, ngôn ngữ và quy tắc tố tụng có gây bất lợi cho doanh nghiệp không; thỏa thuận trọng tài có nguy cơ làm giảm khối tài sản phá sản hoặc tạo lợi thế riêng cho một chủ nợ không. Nếu điều khoản trọng tài bất lợi, Quản tài viên cần có quyền đề xuất Tòa án không chấp nhận hoặc yêu cầu sửa đổi nội dung này trước khi hợp đồng được thực hiện.
Thứ tư, cần phân biệt rõ giữa tranh chấp phát sinh từ hợp đồng mới có thể giải quyết bằng trọng tài và tranh chấp thuộc thẩm quyền riêng của Tòa án đã thụ lý giải quyết vụ việc phá sản. Các tranh chấp như vi phạm hợp đồng mới, chất lượng hàng hóa, nghĩa vụ thanh toán, trách nhiệm bồi thường, phạt vi phạm hoặc giải thích điều khoản hợp đồng có thể được giải quyết bằng trọng tài nếu có thỏa thuận hợp lệ. Ngược lại, các vấn đề như xác định tư cách chủ nợ, thứ tự ưu tiên thanh toán, xử lý tài sản phá sản, phân chia tài sản, phê duyệt phương án phục hồi hoặc tuyên bố phá sản phải thuộc thẩm quyền của Tòa án đã thụ lý giải quyết vụ việc phá sản. Cách phân biệt này giúp tránh tình trạng phủ nhận hoàn toàn trọng tài hoặc mở rộng quá mức thẩm quyền trọng tài trong lĩnh vực phá sản.
Thứ năm, cần có hướng dẫn cụ thể về hậu quả pháp lý của thỏa thuận trọng tài được ký không đúng thẩm quyền sau khi mở thủ tục phá sản. Nếu người ký thỏa thuận trọng tài không có thẩm quyền hoặc vượt quá phạm vi được phép trong thủ tục phá sản, thỏa thuận trọng tài có thể bị coi là vô hiệu do vi phạm điều kiện về chủ thể. Tuy nhiên, cần phân biệt trường hợp này với trường hợp hợp đồng chính bị vô hiệu hoặc bị đình chỉ. Nếu hợp đồng chính có khiếm khuyết nhưng người ký thỏa thuận trọng tài có thẩm quyền và thỏa thuận trọng tài đáp ứng các điều kiện của Luật Trọng tài thương mại thì vẫn cần xem xét khả năng duy trì thỏa thuận trọng tài theo nguyên tắc độc lập của thỏa thuận trọng tài.
Thứ sáu, cần bổ sung cơ chế chấp thuận hoặc thông báo đối với các thỏa thuận trọng tài trong hợp đồng mới có giá trị lớn hoặc có nguy cơ ảnh hưởng đáng kể đến khối tài sản phá sản. Đối với những hợp đồng có giá trị lớn, hợp đồng có yếu tố nước ngoài hoặc thỏa thuận trọng tài có thể làm phát sinh chi phí tố tụng đáng kể, pháp luật có thể yêu cầu Quản tài viên hoặc doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản báo cáo Tòa án trước khi chấp nhận điều khoản trọng tài. Cơ chế này không nhằm hạn chế trọng tài một cách tuyệt đối, mà nhằm bảo đảm rằng thỏa thuận trọng tài được sử dụng như một công cụ giải quyết tranh chấp hợp lý, không trở thành phương tiện làm suy giảm tài sản hoặc né tránh thủ tục phá sản.
Thứ bảy, cần tham khảo kinh nghiệm nước ngoài theo hướng trao cho Tòa án đã thụ lý giải quyết vụ việc phá sản quyền kiểm soát có giới hạn đối với trọng tài, thay vì phủ nhận tuyệt đối thỏa thuận trọng tài. Nhiều hệ thống pháp luật không coi việc mở thủ tục phá sản là căn cứ tự động làm vô hiệu thỏa thuận trọng tài, nhưng thừa nhận Tòa án đã thụ lý giải quyết vụ việc phá sản có quyền can thiệp nếu thỏa thuận trọng tài ảnh hưởng đến khối tài sản phá sản hoặc lợi ích tập thể của chủ nợ. Cách tiếp cận này có thể là gợi mở phù hợp cho Việt Nam: Thỏa thuận trọng tài vẫn được tôn trọng trong các tranh chấp thương mại thuần túy, nhưng phải lùi bước trước các vấn đề thuộc bản chất tập trung của thủ tục phá sản.
Kết luận
Thỏa thuận trọng tài được ký sau khi doanh nghiệp bị mở thủ tục phá sản không nên bị coi là vô hiệu đương nhiên. Tuy nhiên, thỏa thuận này chỉ nên được công nhận khi người ký có thẩm quyền, hợp đồng mới được giao kết hợp pháp và nội dung thỏa thuận không làm phương hại đến khối tài sản phá sản, quyền giám sát của Tòa án và lợi ích chung của các chủ nợ.
Do đó, pháp luật Việt Nam cần quy định rõ điều kiện công nhận thỏa thuận trọng tài được xác lập sau khi mở thủ tục phá sản, đồng thời xác định vai trò kiểm soát của Tòa án, Quản tài viên và doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm hiệu quả của thủ tục phá sản, vừa duy trì giá trị của trọng tài thương mại như một phương thức giải quyết tranh chấp linh hoạt trong hoạt động kinh doanh./.
[1] Khoản 9 Điều 5 Luật Phục hồi, phá sản năm 2025.
[2] Khoản 11 Điều 5 Luật Phục hồi, phá sản năm 2025.
[3] Khoản 1 Điều 5 Luật Trọng tài thương mại năm 2010.
[4] Khoản 2 Điều 16 Luật Trọng tài thương mại năm 2010.
[5] Thomas H. Jackson, The Logic and Limits of Bankruptcy Law, Harvard University Press, 1986, pp. 7 - 19.
[6] Hays & Co. v. Merrill Lynch, Pierce, Fenner & Smith Inc., 885 F.2d 1149 (3d Cir. 1989).
[7] Larsen Oil and Gas Pte Ltd v. Petroprod Ltd [2011] SGCA 21.
[8] Điều 19 Luật Trọng tài thương mại năm 2010.
(Nguồn tin: Bài viết đăng tải trên ấn phẩm Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 19 (526), tháng 10/2026.)