Giải quyết tranh chấp về tài sản số giữa vợ và chồng - Những vấn đề pháp lý cần tiếp tục hoàn thiện

Ảnh minh họa: Nguồn Internet.

Giải quyết tranh chấp về tài sản giữa vợ chồng khi ly hôn thường là một nội dung phức tạp trong các vụ án ly hôn. Mặc dù, việc áp dụng pháp luật để giải quyết các tranh chấp về tài sản giữa vợ chồng đã được các cấp Tòa án áp dụng đúng quy định của pháp luật, tuy nhiên xuất phát từ lợi ích về tài sản giữa các bên vợ chồng nên trên thực tế nhiều vụ việc tranh chấp kéo dài, phải thực hiện thông qua nhiều trình tự xét xử gây tốn kém thời gian, công sức của các bên đương sự cũng như cơ quan tiến hành tố tụng. Một vài năm gần đây, vấn đề càng trở nên phức tạp hơn khi tài sản tranh chấp giữa vợ chồng ngày càng phong phú và đa dạng, đặc biệt là các tranh chấp về “tài sản số” giữa vợ chồng. Thực tế cho thấy, nhiều vụ việc tranh chấp về tài sản giữa vợ và chồng có liên quan đến “tài sản số”- loại hình tài sản vừa mới mẻ và phức tạp mà pháp luật chưa có quy định cụ thể, điều đó gây khó khăn cho việc áp dụng pháp luật khi giải quyết các tranh chấp về tài sản của vợ chồng.

Trong những năm gần đây, các vụ việc tranh chấp về tài sản giữa vợ chồng ngày càng có tính chất phức tạp, đặc biệt là đối với các tranh chấp về tài sản số. Trong khi đó, khung pháp lý về tài sản số chưa hoàn thiện, dẫn đến việc giải quyết còn nhiều vướng mắc, ảnh hưởng nhất định đến việc bảo vệ quyền lợi về tài sản của mỗi bên vợ, chồng khi ly hôn. Nhận thấy rằng, sự thay đổi vượt bậc về khoa học và công nghệ đã dẫn đến, việc nhận diện về “tài sản” không còn giới hạn theo cách tiếp cận truyền thống. Khái niệm “tài sản số” ra đời đòi hỏi phải có giải thích phù hợp chặt chẽ để có thể nhận diện rõ về tài sản số. Tài sản số, theo cách hiểu đơn giản nhất, là những tài sản tồn tại dưới dạng dữ liệu điện tử, được mã hóa và lưu trữ trên các nền tảng công nghệ. Khác với tài sản truyền thống như vàng, bất động sản hay cổ phiếu giấy, loại tài sản này không có hình thái vật lý cụ thể. Chúng được tạo ra, chuyển nhượng và xác thực hoàn toàn thông qua công nghệ, đặc biệt là công nghệ chuỗi khối (blockchain). Thực tế đó cũng đòi hỏi phải có hành lang pháp lý đối với loại tài sản này. Vì vậy, pháp luật của nhiều nước trên thế giới đã quy định về “tài sản số”. Từ đó, cũng hình thành khái niệm ‘tài sản số” dưới góc độ pháp lý. Tài sản số “là dạng tài sản phi vật thể được hình thành, lưu trữ, định danh và giao dịch bằng công nghệ số, thể hiện quyền sở hữu hoặc quyền khai thác giá trị kinh tế của chủ thể trong môi trường điện tử”. Khái niệm này phản ánh đầy đủ ba khía cạnh: (i) Bản chất tài sản là đối tượng của quyền sở hữu; (ii) Phương thức tồn tại trong không gian dữ liệu và công nghệ số; (iii) Giá trị pháp lý có thể được xác định, chuyển nhượng, định giá và bảo vệ bằng công cụ pháp lý hiện đại[1].

Tại Việt Nam, đứng trước bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, Đảng ta cũng đã xác định rõ, vai trò quan trọng của việc hoàn thiện pháp luật nhằm thúc đẩy sự phát triển khoa học, công nghệ, thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Nghị quyết số 57-NQ/TW đã chỉ rõ phải khẩn trương sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện đồng bộ các quy định pháp luật về khoa học, công nghệ, đầu tư, đầu tư công, mua sắm công, ngân sách nhà nước, tài sản công, sở hữu trí tuệ, thuế… để tháo gỡ các điểm nghẽn, rào cản, giải phóng các nguồn lực, khuyến khích, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia, phát triển nguồn nhân lực; cải cách phương thức quản lý, triển khai các nhiệm vụ khoa học và công nghệ phù hợp với từng loại hình nghiên cứu; cải cách cơ chế quản lý tài chính trong việc thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đơn giản hóa tối đa các thủ tục hành chính; giao quyền tự chủ trong sử dụng kinh phí nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ[2]. Với tinh thần đó, Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025 được Quốc hội ban hành ngày 14/6/2025, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, đã bước đầu quy định về “tài sản số”. Đây là bước tiến rất lớn của Việt Nam, trong tiến trình công nhận tài sản số, điều này cũng tạo cơ sở để các lĩnh vực luật chuyên ngành, trong đó có Luật Hôn nhân và gia đình có căn cứ để nhận diện và xem xét điều chỉnh vấn đề tài sản của vợ chồng cho phù hợp.

Như vậy, đã đến lúc, tài sản của vợ chồng không chỉ giới hạn là những tài sản thông thường, có tính truyền thống mà sẽ bao gồm cả “tài sản số” được pháp luật thừa nhận. Với những đặc thù riêng của tài sản số, khác với tài sản thông thường, các tranh chấp phát sinh liên quan đến tài sản số thường phức tạp, đòi hỏi phải có căn cứ để phân định và những nguyên tắc giải quyết có tính đặc trưng nhằm bảo đảm tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của mỗi bên cũng như người thứ ba, góp phần ổn định đời sống hôn nhân và gia đình, thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Đây là những vấn đề cần thiết về mặt lý luận cho thấy cần thiết phải hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp có liên quan đến tài sản số của vợ chồng.

Xét từ phương diện thực tiễn, tranh chấp về “tài sản số” giữa vợ chồng đã xuất hiện nhưng chưa có căn cứ để giải quyết một cách thỏa đáng. Vài năm gần đây, số lượng người đầu tư vào tài sản số ngày một tăng, chỉ tính riêng tiền mã hóa, Việt Nam được xác định nằm trong top 5 thế giới về mức độ phổ cập tiền mã hóa, với 17 - 20% dân số đã sở hữu loại tài sản này, tổng quy mô nắm giữ ước tính tới 100 tỷ USD[3]. Trong khi chưa có hành lang pháp lý về tài sản số, việc cá nhân đầu tư vào tiền mã hóa không được minh bạch, dễ dẫn đến việc một bên vợ, chồng coi việc đầu tư vào tiền mã hóa như một cách để tẩu tán tài sản chung của vợ chồng hoặc thực hiện các hành vi nhằm che đậy khối tài sản chung của vợ chồng. Vì thế, khi có tranh chấp về tài sản, không thể xác định minh thị đối với tài sản này, ảnh hưởng đến việc bảo vệ quyền và lợi ích của vợ, chồng. Ngoài ra, khi pháp luật chưa có quy định về tài sản số, việc vợ chồng đầu tư tiền mã hóa và phát sinh tranh chấp về tài sản giữa vợ chồng với người khác cũng chưa có căn cứ để giải quyết thỏa đáng để bảo vệ quyền lợi cho người thứ ba. Đã có vụ việc liên quan đến đầu tư tiền mã hóa bị xử lý hình sự, mà người bị xử lý là vợ chồng do có hành vi lừa đảo, chiếm đoạt tài sản để đầu tư tiền mã hóa, làm ảnh hưởng đến quyền lợi của người thứ ba. Vấn đề đặt ra là hành vi chiếm đoạt tài sản của bên vợ chồng sẽ bị xử lý hình sự, nhưng quyền và lợi ích về tài sản của người thứ ba bị ảnh hưởng, bởi vì thiếu cơ chế pháp lý để thực hiện kê biên đối với tài sản, đặc biệt hơn, vì là tài sản số cho nên vợ, chồng cũng dễ dàng tẩu tán tài sản, do đó quyền lợi của người thứ ba có liên quan sẽ khó được bảo đảm. Trong một số trường hợp, vì thiếu cơ chế pháp lý đối với tài sản số, thực tế cũng đã chứng minh, các bên vợ, chồng thực hiện các hợp đồng vay nợ để dùng tiền đầu tư vào tiền mã hóa rồi trở thành nạn nhân của lừa đảo, mất khả năng chi trả cho bên cho vay. Đây là những vấn đề vô cùng phức tạp, gây khó khăn cho việc giải quyết tranh chấp về tài sản giữa vợ chồng cũng như các vấn đề phát sinh có liên quan đến tài sản của vợ chồng và người thứ ba.

Ngoài tiền mã hóa, tài sản số phát sinh trong đời sống thực tế giữa vợ chồng hiện nay cũng vô cùng phong phú. Chẳng hạn như tài khoản số mang lại thu nhập gồm: Kênh Youtube, TikTok, Fanpage, tài khoản kinh doanh trực tuyến... Đây là những tài khoản số mà trong bối cảnh hiện nay phát triển rất mạnh và có thể mang lại cho chủ kênh những nguồn thu nhập rất lớn. Ví dụ, cặp vợ chồng Lã Quốc Quyền và Nguyễn Lan Anh, chủ kênh TikTok Quyền Leo Daily. Năm 2024, cặp vợ chồng này đã từng thực hiện phiên livestream kéo dài 17 tiếng đồng hồ, đạt doanh thu "chấn động" 100 tỷ đồng[4]. Vấn đề đặt ra ở đây là với một kênh TikTok như vậy thì việc xem xét để xác định đó là “tài sản số” hay không và trong trường hợp có tranh chấp giữa vợ chồng thì tài sản đó sẽ được giải quyết như thế nào?

Từ những phân tích trên cho thấy, tranh chấp về tài sản số giữa vợ chồng đã tồn tại trên thực tế và ngày càng trở nên phổ biến. Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025 bước đầu đã có quy định về tài sản số. Vì vậy, cần thiết phải hoàn thiện các quy định của pháp luật có liên quan để đáp ứng các yêu cầu giải quyết tranh chấp về tài sản số giữa vợ, chồng nhằm bảo đảm tốt quyền và lợi ích hợp pháp của vợ chồng và những người có quyền, lợi ích liên quan, góp phần ổn định đời sống xã hội. 

Chế độ pháp lý về tài sản của vợ chồng có những đặc trưng riêng. Theo pháp luật hiện hành, vợ chồng có thể lựa chọn chế độ tài sản theo thỏa thuận hoặc chế độ tài sản theo luật định. Dù lựa chọn chế độ tài sản nào thì khi có tranh chấp về tài sản giữa vợ chồng, pháp luật vẫn đề cao quyền “tự định đoạt” của các bên. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là, khi không thỏa thuận được, phát sinh tranh chấp về tài sản giữa vợ chồng thì cần phải xác định được tài sản chung, tài sản riêng của mỗi bên và thiết lập các nguyên tắc phân chia cho phù hợp, bảo đảm sự bình đẳng trong việc hưởng lợi về tài sản của vợ chồng. Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 đã xác định rõ căn cứ xác định tài sản chung, tài sản riêng của vợ chồng đối với chế độ tài sản theo thỏa thuận và chế độ tài sản theo luật định; quy định nguyên tắc chia tài sản của vợ chồng làm cơ sở để giải quyết vấn đề tài sản của vợ chồng khi có tranh chấp. Tuy nhiên, tài sản của vợ chồng theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, chỉ giới hạn là những tài sản truyền thống. Do đó, cần phải có dự liệu bao quát được vấn đề về tài sản số trong quy định pháp luật.

Theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, tài sản của vợ chồng sẽ là những tài sản có nguồn gốc hợp pháp, tài sản là vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản[5]. Quyền tài sản là quyền trị giá được bằng tiền, bao gồm quyền tài sản đối với đối tượng quyền sở hữu trí tuệ, quyền sử dụng đất và các quyền tài sản khác[6]. Như vậy, với quy định trên, tài sản số thực sự là vấn đề mới mẻ chưa có cơ sở pháp lý để giải quyết một cách thấu đáo nếu có tranh chấp xảy ra giữa vợ chồng. Bởi vì, nếu công nhận thì tài sản số được xác định là loại tài sản nào theo quy định nêu trên của Bộ luật Dân sự năm 2015? Đây cũng là vấn đề cần tiếp tục được xem xét và dự liệu rõ.

Với sự ra đời của Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025, tài sản số bước đầu đã được công nhận. Theo đó, tài sản số được định nghĩa là là tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự, được thể hiện dưới dạng dữ liệu số, được tạo lập, phát hành, lưu trữ, chuyển giao và xác thực bởi công nghệ số trên môi trường điện tử[7]. Tài sản số bao gồm[8]:

(i) Tài sản ảo trên môi trường điện tử là một loại tài sản số có thể được dùng cho mục đích trao đổi hoặc đầu tư. Tài sản ảo không bao gồm chứng khoán, các dạng số của tiền pháp định và tài sản tài chính khác theo quy định của pháp luật về dân sự; tài chính.

(ii) Tài sản mã hóa là một loại tài sản số sử dụng công nghệ mã hóa hoặc công nghệ số có chức năng tương tự để xác thực đối với tài sản trong quá trình tạo lập, phát hành, lưu trữ, chuyển giao. Tài sản mã hóa không bao gồm chứng khoán, các dạng số của tiền pháp định và tài sản tài chính khác theo quy định của pháp luật về dân sự; tài chính.

(iii) Tài sản số khác.

Việc pháp luật quy định về tài sản số là một bước tiến mới, song quy định này vẫn còn chưa chặt chẽ. Bởi lẽ, khái niệm tài sản số theo quy định của Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025, chưa xác lập được tiêu chí rõ ràng để phân biệt giữa tài sản số và dữ liệu thông thường, khi chỉ mô tả tài sản số là một dạng tài sản thể hiện dưới dữ liệu số mà không làm rõ yếu tố giá trị kinh tế, khả năng chiếm hữu hay định đoạt - những tiêu chí cốt lõi của tài sản theo Bộ luật Dân sự năm 2015[9].

Mặc dù còn giới hạn trong phạm vi hẹp nhưng quy định về việc công nhận tài sản số cũng đã tạo ra sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật, đặc biệt là với hệ thống pháp luật dân sự. Vấn đề này thể hiện trên các khía cạnh sau:

Xét trong cấu trúc tổng thể của pháp luật dân sự. Bộ luật Dân sự là văn bản pháp luật có tính bản lề, quy định về tài sản và quyền sở hữu. Vì vậy, khi Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025, công nhận tài sản số thì cũng cần phải có những dự liệu cụ thể về tài sản số, giao dịch có liên quan đến tài sản số, thừa kế đối với tài sản số... cho thống nhất và đồng bộ và phù hợp với nền kinh tế và bối cảnh xã hội Việt Nam.

Ở lĩnh vực pháp luật chuyên ngành, Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 cũng bộc lộ những khoảng trống mà trong bối cảnh công nhận tài sản số, nếu không được xem xét và sửa đổi, bổ sung sẽ ảnh hưởng lớn đến việc giải quyết các tranh chấp về tài sản phát sinh giữa vợ, chồng cũng như với người thứ ba. Cụ thể là:

Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định về chế độ tài sản của vợ chồng, chưa có các quy định về tài sản số. Do tính chất đặc thù của tài sản số, nên các quy định về tài sản của vợ chồng trong Luật này, chưa bao quát được đối với tài sản số. Chẳng hạn, các quy định có liên quan đến căn cứ tạo lập tài sản chung, tài sản riêng; quy định về chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung, tài sản riêng, nguyên tắc giải quyết tài sản chung của vợ chồng...

Quy định về nguyên tắc giải quyết tài sản của vợ chồng cũng cần có những dự liệu về việc chia tài sản chung của vợ chồng đối với tài sản số. Hiện nay, Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 ngoài quy định nguyên tắc chung để giải quyết vấn đề tài sản của vợ chồng khi ly hôn, còn có quy định cụ thể về chia tài sản chung của vợ chồng trong các trường hợp như: Chia tài sản chung là quyền sử dụng đất; chia tài sản chung trong trường hợp vợ, chồng sống chung cùng gia đình. Khi pháp luật công nhận về tài sản số thì cần thiết phải có những sửa đổi, bổ sung Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 nhằm bảo đảm tính tương thích, cần phải có quy định về việc chia tài sản chung là tài sản số của vợ chồng để có những dự liệu phù hợp, bảo đảm việc chia tài sản số của vợ chồng, bảo đảm được quyền và lợi ích hợp pháp của vợ, chồng cũng như lợi ích của người thứ ba.

Quy định về tài sản số theo Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025 cũng đặt ra các vấn đề cần giải quyết đối với các lĩnh vực pháp luật có liên quan. Nếu tài sản số được công nhận thì việc vợ chồng thực hiện các hoạt động đầu tư liên quan đến tài sản số sẽ được giải quyết như thế nào, các vấn đề tranh chấp có liên quan đến tài sản của vợ chồng sẽ được giải quyết ra sao? Đây cũng là những vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu và có dự liệu, làm cơ sở để giải quyết các tranh chấp phát sinh.

Từ sự phân tích trên cho thấy, để bảo đảm tính đồng bộ và thống nhất trong hệ thống pháp luật, tạo cơ sở pháp lý để giải quyết các tranh chấp về tài sản số giữa vợ chồng, cần phải hoàn thiện các quy định của pháp luật cho thống nhất và đồng bộ.

Hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp về tài sản số của vợ chồng phải gắn liền với việc hoàn thiện một cách đồng bộ khung pháp lý về tài sản số. Cần phải tạo ra một hệ thống pháp luật đồng bộ, có sự tương thích giữa các văn bản pháp luật có quy định liên quan đến tài sản số thì mới có đủ cơ sở pháp lý, làm căn cứ giải quyết hiệu quả các tranh chấp về tài sản số giữa vợ chồng. Cần phải rà soát lại toàn bộ hệ thống văn bản pháp luật để có những hướng dẫn hoặc sửa đổi, bổ sung cho phù hợp. Theo quan điểm của tác giả, cần phải tập trung vào 3 nhiệm vụ sau:

Phải có những hướng dẫn cụ thể về tài sản số, trong đó, cần phải xác định rõ những “tài sản số khác”, nhận diện và phân loại đối với tài sản số. Hiện nay, Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025 mới chỉ quy định mang tính định hướng, cũng có thể nói đó là bước đi rất “thăm dò” về tài sản số. Luật này công nhận tài sản số, nhưng tài sản số khác bao gồm những loại nào cũng chưa được hướng dẫn cụ thể. Nghị định số 353/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Công nghiệp công nghệ số, không có hướng dẫn cụ thể về tài sản số mà phạm vi chủ yếu hướng dẫn các nội dung sau:

(i) Quy định chi tiết Điều 13, Điều 19, Điều 20 của Luật Công nghiệp công nghệ số về hoạt động công nghiệp công nghệ số; tiêu chí nhân lực công nghiệp công nghệ số chất lượng cao; thu hút, trọng dụng nhân tài công nghệ số;

(ii) Quy định biện pháp thi hành Điều 8 của Luật Công nghiệp công nghệ số và quy định chi tiết Điều 21 của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo về thử nghiệm có kiểm soát sản phẩm, dịch vụ ứng dụng công nghệ số.

Như vậy, thực chất Nghị định hướng dẫn chỉ có những quy định chi tiết để thi hành Luật Công nghiệp công nghệ số về vấn đề mang tính chất “thử nghiệm” các sản phẩm, dịch vụ ứng dụng công nghệ số. Vậy tài sản số khác gồm những loại nào? Ngoài “tài sản mã hóa” còn những hình thức nào sẽ được công nhận, cách thức phân loại đối với tài sản số, những vấn đề này cần phải có văn bản hướng dẫn cụ thể, làm căn cứ để tiếp tục hoàn thiện pháp luật. Theo Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP ngày 9/9/2025 của Chính phủ về việc triển khai thí điểm thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam, việc triển khai thí điểm thị trường tài sản mã hóa thực hiện trên nguyên tắc thận trọng, có kiểm soát, nhà đầu tư trong nước đang có tài sản mã hóa, nhà đầu tư nước ngoài được mở tài khoản tại tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa được cấp phép, có lộ trình phù hợp với thực tiễn, an toàn, minh bạch, hiệu quả, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân tham gia thị trường tài sản mã hóa[10].

Tài sản số là một vấn đề mới mẻ và vô cùng phức tạp. Trong bối cảnh hiện nay, việc thận trọng trong xây dựng và hoàn thiện pháp luật về tài sản số là cần thiết. Tuy nhiên, nếu sự thận trọng không đi kèm với một lộ trình pháp lý phù hợp thì có thể dẫn đến bỏ lỡ những cơ hội phát triển, đồng thời khiến các vấn đề pháp lý liên quan đến tài sản số ngày càng phát sinh phức tạp, khó được giải quyết và làm gia tăng những rủi ro tiềm ẩn. Điều này không chỉ gây khó khăn cho việc giải quyết các tranh chấp về tài sản giữa vợ và chồng mà còn có thể tác động bất lợi đến sự ổn định và phát triển của nền kinh tế nói chung.

Qua phân tích trên, tác giả cho rằng cùng với việc chạy thử nghiệm thí điểm về thị trường tài sản mã hóa, chúng ta phải coi trọng việc thực hiện quy trình đánh giá. Đánh giá phải nghiêm túc để có những điều chỉnh phù hợp, nhằm kiểm soát toàn bộ quy trình cũng như có cơ sở thực tiễn để hoàn thiện khung pháp lý về tài sản mã hóa. Trong quá trình này, cần phải có sự hỗ trợ của các chuyên gia công nghệ giỏi, hiểu rõ về sự vận hành của tiền mã hóa, bản chất và những thách thức của việc công nhận tiền mà hóa là một loại tài sản... để cho ý kiến về việc hoàn thiện pháp luật cho phù hợp. Bên cạnh đó, phải tiếp tục nghiên cứu và có hướng dẫn rõ về các loại “tài sản số khác” được công nhận là những tài sản nào, làm căn cứ để các lĩnh vực pháp luật chuyên ngành có những quy định cho tương thích. Đây là nhiệm vụ chính phải thực hiện để tiếp tục có những sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật có liên quan.

Tài sản số không còn là vấn đề mới nhưng quy định trong pháp luật như thế nào, đối với Việt Nam lại là vấn đề “còn mới”. Vì vậy, đòi hỏi phải có sự nghiên cứu, tổng kết thấu đáo để sớm có những quy định cụ thể hơn về tài sản số, làm cơ sở để hoàn thiện hệ thống pháp luật thống nhất và đồng bộ, từ đó các lĩnh vực pháp luật chuyên ngành mới tiếp tục hoàn thiện cho tương thích và phù hợp.

Việc hoàn thiện các quy định của Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 tương thích với các quy định pháp luật về tài sản số sẽ tạo cơ sở để giải quyết các tranh chấp phát sinh về tài sản số giữa vợ và chồng. Trong bối cảnh tranh chấp về tài sản số giữa vợ, chồng ngày càng gia tăng thì việc hoàn thiện các quy định của Luật Hôn nhân và gia đình hiện hành sẽ tạo cở sở pháp lý để giải quyết hiệu quả các tranh chấp phát sinh, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho các bên vợ, chồng cũng như bên thứ ba. Với ý nghĩa đó, theo quan điểm của tác giả, cần tập trung vào một số vấn đề sau:

- Khuyến khích việc thiết lập văn bản thỏa thuận về tài sản trước khi kết hôn (khuyến khích việc xác lập chế độ tài sản theo thỏa thuận), có văn bản hướng dẫn quy định rõ “mẫu văn bản” thỏa thuận về chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận, trong đó có nội dung thỏa thuận rõ về tài sản số.

Chế độ tài sản theo thỏa thuận có nhiều ưu việt, trong đó đặc biệt phải kể đến là tối ưu hóa việc giải quyết vấn đề tài sản giữa vợ, chồng. Bởi vì, mọi vấn đề về tài sản đều đã được các bên “thỏa thuận” cho nên khi cần phân chia thì trước hết dựa vào “văn bản thỏa thuận” của vợ chồng. Nếu vợ chồng lựa chọn chế độ tài sản theo thỏa thuận và nội dung văn bản thỏa thuận đã dự liệu toàn diện các vấn đề về tài sản, khi cần phân chia thì phân chia ra sao... Văn bản thỏa thuận này có ý nghĩa rất lớn đối với việc giải quyết các vấn đề có liên quan đến tài sản của vợ, chồng cũng như liên quan đến lợi ích của người thứ ba, hạn chế những tranh cấp không đáng có.

- Sửa đổi quy định của Luật Hôn nhân và gia đình hiện hành về tài sản chung, tài sản riêng cho phù hợp và tương thích với Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025. Để bảo đảm sự phù hợp giữa Luật Hôn nhân và gia đình với Luật Công nghiệp công nghệ số, cần rà soát và sửa các quy định về tài sản chung, tài sản riêng của vợ, chồng theo hướng quy định tài sản số hình thành trong thời kỳ hôn nhân được xác định là tài sản chung của vợ, chồng. Tài sản số có trước khi kết hôn chỉ được xác định là tài sản riêng của vợ, chồng khi bên có tài sản riêng có đủ căn cứ chứng minh tài sản số đó được hình thành trước khi kết hôn, được tặng cho riêng hoặc các trường hợp khác theo quy định của pháp luật. Đặc biệt, tài sản số có trước khi kết hôn thì tại thời điểm kết hôn, người có tài sản số phải lập bản kê khai tài sản số, trong đó kê khai rõ các thông tin về tài sản số như: Số lượng, tài khoản trên sàn giao dịch (nếu có), thời điểm mua hoặc tạo lập, giá trị ước tính tại ngày kê khai, các khoản nợ, nghĩa vụ liên quan. Văn bản này phải có chữ ký xác nhận của người còn lại và phải được công chứng hoặc chứng thực. Quy định này sẽ làm căn cứ để minh bạch tài sản số của một bên có trước khi kết hôn, giúp cho người có tài sản số cũng như bên vợ, chồng của họ bảo vệ được quyền và lợi ích chính đáng của họ, đồng thời cũng phòng ngừa tình trạng lạm dụng các kênh đầu tư tài sản số để thực hiện các hành vi làm ảnh hưởng đến quyền lợi của người thứ ba.

- Sửa đổi quy định của Luật Hôn nhân và gia đình theo hướng, bổ sung thêm một điều luật quy định riêng về việc chia tài sản chung của vợ chồng đối với tài sản số. Như đã phân tích, vì tính chất đặc thù của tài sản số nên Luật Hôn nhân và gia đình cần bổ sung thêm các quy định có liên quan đến chia tài sản chung của vợ chồng khi ly hôn, cụ thể là, cần có một quy định riêng, tương tự như quy định về “chia quyền sử dụng đất khi vợ chồng ly hôn”, “chia tài sản trong trường hợp vợ, chồng sống chung với gia đình”. Việc dự liệu một điều luật riêng với những đặc thù của việc chia tài sản chung là tài sản số sẽ tạo cơ sở pháp lý để giải quyết vấn đề này một cách phù hợp, bảo vệ lợi ích chính đáng của các bên vợ, chồng.

Tài sản số là một loại tài sản “đặc thù”, việc định giá “tài sản số” phải được quy định chặt chẽ. Vì vậy, cũng cần thiết phải có những hướng dẫn cụ thể về việc “định giá” đối với tài sản số làm căn cứ để giải quyết việc chia tài sản chung của vợ chồng. Trong thực tế, đã có những vụ việc tranh chấp về tài sản giữa vợ, chồng kéo dài và điểm vướng mắc cũng nằm ở việc khó khăn trong định giá tài sản là “quyền sở hữu trí tuệ”. Tương tự như đối với tài sản là “quyền sở hữu trí tuệ”, việc định giá “tài sản số” vô cùng phức tạp, nếu định giá không chuẩn sẽ ảnh hưởng rất lớn đến quyền lợi của các bên vợ, chồng. Vì lẽ đó, tác giả cho rằng, cần phải quy định cơ chế định giá tài sản số, bảo đảm việc định giá tài sản số một cách chuẩn xác, góp phần giải quyết tốt các tranh chấp về tài sản số giữa vợ và chồng. Hoàn thiện pháp luật về vấn đề này, cần chú trọng vào các vấn đề sau: (i) Xác định rõ các căn cứ định giá tài sản số; (ii) Xây dựng quy trình định giá minh bạch; (iii) Thiết lập cơ giám sát việc định giá tài sản số chặt chẽ.

Hoàn thiện pháp luật để nâng cao hiệu quả giải quyết các tranh chấp về tài sản số giữa vợ chồng là yêu cầu có tính cấp thiết. Bởi vì chỉ khi có khung pháp lý hoàn thiện thì mới có căn cứ để giải quyết các tranh chấp về tài sản số một cách thỏa đáng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của vợ, chồng, đặc biệt là trong bối cảnh tranh chấp về tài sản số ngày một gia tăng như hiện nay. Vấn đề then chốt hiện nay là cần phải xác định rõ các loại tài sản số được công nhận là “tài sản hợp pháp”, nhận diện và phân loại đối với tài sản số để làm cơ sở cho việc hoàn thiện các quy định pháp luật có liên quan.

Bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp về tài sản cho các bên vợ chồng khi ly hôn là bảo đảm quyền sở hữu tài sản của mỗi cá nhân. Trong kỷ nguyên mới, tài sản số là một loại tài sản ngày càng phát triển và việc giải quyết các tranh chấp giữa vợ và chồng đối với loại tài sản này vô cùng phức tạp, đòi hỏi pháp luật cần có những dự liệu phù hợp với sự phát triển của đời sống xã hội. Nghiên cứu này tập trung phân tích nhằm chỉ rõ khoảng trống pháp lý cũng như những bất cập trong thực tiễn áp dụng pháp luật giải quyết tranh chấp về tài sản số giữa vợ và chồng, từ đó xây dựng các giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả giải quyết các tranh chấp về tài sản số giữa vợ chồng./.

---