Hoàn thiện cơ chế, chính sách để thu hút, trọng dụng chuyên gia, nhà khoa học tham gia hoạt động lập pháp, giám sát của Quốc hội

Ảnh minh họa: Nguồn Internet.

Lập pháp và giám sát là những chức năng trọng tâm của Quốc hội, gắn trực tiếp với yêu cầu nâng cao chất lượng thể chế, bảo đảm kiểm soát quyền lực nhà nước và củng cố trách nhiệm giải trình trong hoạt động của bộ máy nhà nước. Trong bối cảnh các vấn đề kinh tế - xã hội ngày càng phức tạp, mang tính liên ngành và biến đổi nhanh, sự tham gia của chuyên gia, nhà khoa học vào hoạt động của Quốc hội là yêu cầu cần thiết nhằm bổ sung luận cứ khoa học, dữ liệu thực tiễn, tri thức chuyên sâu và góc nhìn phản biện.

Trong những năm gần đây, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về phát huy vai trò đội ngũ trí thức, thu hút nhân tài, trọng dụng chuyên gia, nhà khoa học tham gia hoạt động của khu vực công ngày càng được thể hiện rõ hơn[1].

Ở cấp độ chủ trương, Nghị quyết số 45-NQ/TW ngày 24/11/2023 của Hội nghị lần thứ tám, Ban Chấp hành Trung ương Đảngkhóa XIII về tiếp tục xây dựng và phát huy vai trò đội ngũ trí thức đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước nhanh và bền vững trong giai đoạn mới đã nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện cơ chế, chính sách thu hút, trọng dụng, tôn vinh, đãi ngộ đội ngũ trí thức, tạo điều kiện để trí thức đóng góp vào phát triển đất nước. Tiếp đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia xác định nhà khoa học là nhân tố then chốt; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu phát triển nguồn lực trình độ cao và có cơ chế, chính sách đặc biệt về nhân tài. Đặc biệt, trong lĩnh vực pháp luật, Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đã trực tiếp đặt ra yêu cầu thực hiện chính sách đặc thù, vượt trội, áp dụng chế độ thù lao, thuê khoán tương xứng để thu hút nguồn nhân lực tham gia hoạt động xây dựng, thi hành pháp luật; đồng thời, chủ trương thu hút, tiếp nhận chuyên gia, nhà khoa học pháp lý, luật gia, luật sư giỏi vào khu vực công.

Để thể chế hóa chủ trương của Đảng, Thủ tướng đã ban hành Quyết định số 899/QĐ-TTg năm 2023 phê duyệt Chiến lược quốc gia về thu hút, trọng dụng nhân tài đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, ghi nhận thu hút và trọng dụng nhân tài như một định hướng chính sách có hệ thống. Trên cơ sở đó, Nghị định số 179/2024/NĐ-CP quy định chính sách thu hút, trọng dụng người có tài năng làm việc trong cơ quan, tổ chức, đơn vị của Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội, tạo khuôn khổ chung cho việc phát hiện, tuyển dụng, sử dụng, đãi ngộ và phát triển người có tài năng vào khu vực công. Đáng chú ý, Luật Cán bộ, công chức năm 2025 đã quy định cơ chế đặc biệt để thu hút chuyên gia, nhà khoa học, luật gia, luật sư giỏi, doanh nhân tiêu biểu, sinh viên tốt nghiệp xuất sắc và nguồn nhân lực chất lượng cao khác vào làm việc trong các cơ quan của hệ thống chính trị; đồng thời cho phép ký hợp đồng với chuyên gia, nhà khoa học, luật gia, luật sư giỏi và nhân lực chất lượng cao để thực hiện một hoặc một số nhiệm vụ chuyên môn, nghiệp vụ[2]. Đây là bước chuyển quan trọng từ mô hình tuyển dụng công chức truyền thống sang mô hình linh hoạt hơn trong huy động tri thức chuyên sâu phục vụ hoạt động công vụ. Bên cạnh đó, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, Nghị quyết số 193/2025/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia và Nghị quyết số 197/2025/QH15 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật tiếp tục mở rộng cơ sở pháp lý cho việc sử dụng chuyên gia, tổ chức tư vấn, nhân lực chất lượng cao trong các hoạt động của Nhà nước, nhất là trong nghiên cứu, xây dựng chính sách, xây dựng pháp luật, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo.

Có thể thấy, khung chính sách và pháp luật hiện hành đã hình thành nền tảng quan trọng cho việc thu hút chuyên gia, nhà khoa học tham gia hoạt động của Nhà nước. Tuy nhiên, đây là khung chính sách và pháp luật cho khu vực công và hoạt động của Nhà nước nói chung. Đối với hoạt động lập pháp, giám sát của Quốc hội, cần tiếp tục xem xét các cơ chế cụ thể hơn, phù hợp với đặc thù của cơ quan dân cử, yêu cầu độc lập, khách quan, kịp thời và chuyên sâu trong việc sử dụng tri thức chuyên gia[3].

Cơ chế thu hút chuyên gia, nhà khoa học bên ngoài tham gia hoạt động lập pháp, giám sát của Quốc hội hiện nay được hình thành từ nhiều nhóm quy định khác nhau về sử dụng chuyên gia, tham vấn chính sách, thuê chuyên gia, đặt hàng sản phẩm chuyên môn, bảo đảm thù lao, kinh phí và điều kiện tham gia.

Văn bản có ý nghĩa trực tiếp nhất là Nghị quyết số 15/2022/UBTVQH15 ngày 16/2/2022 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH) về sử dụng chuyên gia của Chủ tịch Quốc hội, Phó Chủ tịch Quốc hội, Tổng Thư ký Quốc hội, Hội đồng Dân tộc, Ủy ban của Quốc hội, các cơ quan thuộc UBTVQH và Văn phòng Quốc hội. Theo Nghị quyết này, chuyên gia được hiểu tương đối rộng, bao gồm nguyên đại biểu Quốc hội, nhà khoa học, người làm công tác quản lý, nghiên cứu, hoạt động thực tiễn ở trong nước và ngoài nước[4]. Việc sử dụng chuyên gia có thể được thực hiện theo hình thức làm việc thường xuyên hoặc theo từng nội dung công việc cụ thể trong một thời gian nhất định[5]. Cách tiếp cận này cho phép Quốc hội huy động nhiều nguồn tri thức bên ngoài bộ máy thường trực, bao gồm tri thức khoa học, tri thức quản lý và kinh nghiệm thực tiễn.

Trong hoạt động lập pháp, cơ chế thu hút chuyên gia bên ngoài được củng cố bởi Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 87/2025/QH15). Luật ghi nhận quyền của cơ quan lập đề xuất chính sách, cơ quan chủ trì soạn thảo, cơ quan thẩm định, cơ quan thẩm tra và cơ quan được tham vấn chính sách được thuê chuyên gia; tổ chức điều tra, khảo sát thực tế, hội thảo tọa đàm, đánh giá tác động của chính sách để hỗ trợ, nâng cao chất lượng xây dựng chính sách, tham vấn, soạn thảo, thẩm định, thẩm tra[6]. Quy định này tạo cơ sở để chuyên gia, nhà khoa học bên ngoài tham gia sâu hơn vào các khâu hình thành chính sách, đánh giá tác động, phản biện, thẩm tra và hoàn thiện dự thảo văn bản.

Trong hoạt động giám sát, pháp luật quy định các chuyên gia có kiến thức chuyên môn, kinh nghiệm về vấn đề, lĩnh vực giám sát có thể được mời tham gia hoạt động giám sát và Nhà nước có cơ chế, chính sách để huy động, bảo đảm kinh phí, cơ sở vật chất, cơ sở dữ liệu, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số phục vụ hoạt động giám sát[7]. Theo Nghị quyết số 113/2025/UBTVQH15 ngày 24/12/2025 củaUBTVQH quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân về hoạt động giám sát của Quốc hội, chuyên gia có thể được mời tư vấn, tiếp xúc, trao đổi với cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong quá trình giám sát việc giải quyết, trả lời kiến nghị của cử tri[8]. Đối với giám sát văn bản quy phạm pháp luật, Nghị quyết số 115/2025/UBTVQH15 ngày 24/12/2025 củaUBTVQH quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân về giám sát văn bản quy phạm pháp luật tiếp tục quy định chi tiết trình tự, thủ tục và trách nhiệm trong hoạt động giám sát văn bản, qua đó làm rõ nhu cầu sử dụng chuyên gia trong việc đánh giá tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất của văn bản, phát hiện văn bản chậm ban hành, văn bản có dấu hiệu trái pháp luật hoặc chưa bảo đảm tính khả thi trong tổ chức thực hiện. Các quy định này cho thấy hoạt động giám sát đã có cơ sở pháp lý rõ hơn để huy động chuyên gia với vai trò hỗ trợ phân tích chuyên môn, khảo sát, kiểm chứng thông tin và tư vấn về vấn đề được giám sát.

Về điều kiện bảo đảm, pháp luật hiện hành đang chuyển việc mời chuyên gia từ quan hệ cộng tác thuần túy sang quan hệ công việc có nhiệm vụ, sản phẩm, thù lao và trách nhiệm rõ hơn. Nghị quyết số 15/2022/UBTVQH15 thiết lập cơ chế thuê chuyên gia theo hợp đồng làm việc (Điều 5); kinh phí sử dụng chuyên gia và điều kiện bảo đảm hoạt động của chuyên gia được tính trong kinh phí hoạt động hằng năm của cơ quan, người có thẩm quyền, đồng thời có thể bố trí phòng làm việc, phương tiện đi lại và các điều kiện cần thiết khác tùy điều kiện cụ thể (Điều 5 và 6). Bên cạnh đó, pháp luật hiện hành đã bổ sung cơ chế tài chính theo sản phẩm, nhiệm vụ và khoán chi trong một số hoạt động lập pháp[9], tạo tiền đề để việc sử dụng chuyên gia bên ngoài trở nên chuyên nghiệp và thực chất hơn.

Một điểm mới đáng chú ý là cơ chế tài chính đặc biệt trong xây dựng pháp luật. Nghị quyết số 197/2025/QH15 thiết lập cơ chế cho việc thu hút, trọng dụng nhân tài, sử dụng chuyên gia, tổ chức tư vấn trong công tác xây dựng pháp luật và tổ chức thi hành pháp luật hỗ trợ trực tiếp cho xây dựng pháp luật, theo hướng áp dụng định mức vượt trội, khoán chi theo nhiệm vụ, hoạt động[10]. Trên cơ sở đó, Nghị định số 289/2025/NĐ-CP ngày 6/11/2025 của Chính phủ hướng dẫn thi hành Nghị quyết số 197/2025/QH15 cụ thể hóa danh mục nhiệm vụ, hoạt động, định mức khoán chi, cơ chế Quỹ hỗ trợ xây dựng chính sách, pháp luật và cơ chế thu hút, sử dụng tổ chức, cá nhân tham gia một số nhiệm vụ trong xây dựng, tổ chức thi hành pháp luật. Mặc dù phạm vi điều chỉnh trực tiếp chủ yếu gắn với xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật, các quy định này là căn cứ quan trọng để sự tham gia của chuyên gia, nhà khoa học trong hoạt động lập pháp, giám sát trở nên chuyên nghiệp, thực chất và có khả năng thu hút nguồn lực chất lượng cao hơn.

Khác với cơ chế huy động chuyên gia, nhà khoa học bên ngoài đã được quy định tương đối trực tiếp tại Nghị quyết số 15/2022/UBTVQH15, pháp luật hiện hành chưa định danh một cách độc lập nhóm “chuyên gia, nhà khoa học cơ hữu” của Quốc hội. Trong phạm vi bài viết, “chuyên gia, nhà khoa học cơ hữu” cần được hiểu theo nghĩa rộng là đội ngũ cán bộ, công chức nghiên cứu, tham mưu, phân tích chính sách, thông tin, dữ liệu làm việc thường xuyên trong các cơ quan của Quốc hội và Văn phòng Quốc hội. Do các số liệu chi tiết về số lượng, trình độ, chuyên ngành, lĩnh vực chuyên môn và mức độ tham gia của đội ngũ nghiên cứu, tham mưu cơ hữu trong các nhiệm vụ lập pháp, giám sát không phải lúc nào cũng được công khai đầy đủ, bài viết không đánh giá đội ngũ này theo hướng thống kê nhân sự. Thay vào đó, bài viết tập trung vào các điều kiện thể chế bảo đảm cho đội ngũ cơ hữu thực hiện vai trò nghiên cứu, tham mưu chuyên sâu, bao gồm vị trí việc làm, khung năng lực, cơ chế bồi dưỡng, đãi ngộ, sử dụng và giữ chân.

Cơ sở tổ chức quan trọng đầu tiên của đội ngũ cơ hữu này xuất phát từ Luật Tổ chức Quốc hội hiện hành và Nghị quyết số 178/2025/QH15 ngày 18/2/2025 của Quốc hội về việc tổ chức các cơ quan của Quốc hội gồm Hội đồng Dân tộc và bảy Ủy ban. Trên cơ sở đó, Nghị quyết số 71/2025/UBTVQH15 ngày 18/2/2025 của UBTVQH xác định rõ Vụ chuyên môn của Hội đồng Dân tộc, Ủy ban của Quốc hội là tổ chức hành chính, có chức năng nghiên cứu, tham mưu, giúp việc, tổ chức phục vụ các hoạt động của Hội đồng, Ủy ban, Thường trực Hội đồng, Thường trực Ủy ban[11]. Các nhiệm vụ này gắn trực tiếp với hoạt động lập pháp, giám sát của Quốc hội, bởi đây là những chủ thể thực hiện thẩm tra dự án luật, pháp lệnh, nghị quyết, báo cáo, dự án, đề án trình Quốc hội, UBTVQH và giám sát các lĩnh vực thuộc phạm vi phụ trách.

Đội ngũ cơ hữu phục vụ hoạt động lập pháp, giám sát của Quốc hội chịu sự điều chỉnh của pháp luật về cán bộ, công chức và chính sách thu hút, trọng dụng người có tài năng trong khu vực công. Nghị định số 179/2024/NĐ-CP quy định chính sách thu hút, trọng dụng người có tài năng làm việc trong cơ quan, tổ chức, đơn vị của Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội. Đối với đội ngũ cơ hữu phục vụ Quốc hội, Nghị định này tạo khung pháp lý chung để thu hút và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, song việc áp dụng cụ thể cần gắn với yêu cầu của vị trí việc làm, khả năng ngân sách và thẩm quyền quản lý cán bộ, công chức, viên chức của từng cơ quan.

Trong hoạt động xây dựng pháp luật, cơ chế phát triển đội ngũ cơ hữu được bổ sung bởi Nghị quyết số 197/2025/QH15 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật. Nghị quyết quy định chế độ, chính sách đối với người trực tiếp, thường xuyên làm công tác tham mưu nghiên cứu chiến lược, chính sách, xây dựng pháp luật tại một số cơ quan, đơn vị, trong đó có cơ chế hỗ trợ hằng tháng bằng 100% mức lương theo hệ số lương hiện hưởng, không bao gồm phụ cấp[12]. Quy định này góp phần tăng sức hấp dẫn của các vị trí nghiên cứu, tham mưu trực tiếp phục vụ hoạt động lập pháp. Ngoài ra, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 có vai trò bổ trợ trong việc phát triển đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học cơ hữu. Các quy định về thu hút, đãi ngộ nhân tài trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (Điều 54 và 55), cũng như yêu cầu bảo đảm điều kiện về thông tin, cơ sở dữ liệu, phương tiện và môi trường làm việc cho hoạt động nghiên cứu, sáng tạo (Khoản 2 và 5 Điều 51) cho thấy việc nâng cao chất lượng nhân lực không chỉ dựa vào chính sách tuyển dụng, đãi ngộ mà còn gắn với hệ sinh thái hỗ trợ hoạt động nghiên cứu.

Một bước phát triển đáng chú ý trong việc tăng cường cơ sở khoa học phục vụ hoạt động của Quốc hội là việc UBTVQH ban hành Nghị quyết số 284/NQ-UBTVQH16 ngày 10/6/2026 thành lập Hội đồng khoa học nhiệm kỳ 2026-2031. Hội đồng có vai trò tư vấn, tham mưu về định hướng, chương trình và nhiệm vụ khoa học, đồng thời góp phần kết nối hoạt động nghiên cứu với yêu cầu thực tiễn của công tác lập pháp, giám sát. Từ góc độ thu hút, trọng dụng chuyên gia, nhà khoa học, thiết chế này tạo thêm cơ sở để huy động, kết nối và phát huy tri thức của đội ngũ chuyên gia trong và ngoài các cơ quan của Quốc hội.

Cơ chế thu hút, trọng dụng chuyên gia, nhà khoa học tham gia hoạt động lập pháp, giám sát của Quốc hội đã có những bước phát triển đáng ghi nhận. Pháp luật hiện hành đã bước đầu hình thành hai nhóm cơ chế bổ trợ cho nhau: Cơ chế huy động, sử dụng chuyên gia, nhà khoa học bên ngoài; cơ chế tổ chức và phát triển năng lực nghiên cứu, tham mưu cơ hữu trong các cơ quan của Quốc hội và Văn phòng Quốc hội. Tuy nhiên, có thể nhận diện một số bất cập cần tiếp tục hoàn thiện như sau:

Thứ nhất, bất cập đáng chú ý trong thiết kế chính sách là chưa phân định rõ giữa cơ chế thu hút và huy động chuyên gia, nhà khoa học bên ngoài với cơ chế trọng dụng, sử dụng, bồi dưỡng, đãi ngộ và giữ chân đội ngũ nghiên cứu, tham mưu cơ hữu. Hai nhóm nguồn lực này có vị trí, động lực, phương thức tham gia và điều kiện bảo đảm khác nhau. Đối với chuyên gia bên ngoài, trọng tâm chính sách là thu hút, huy động, đặt hàng, thuê khoán, bảo đảm điều kiện tiếp cận thông tin, ghi nhận đóng góp và kiểm soát xung đột lợi ích. Đối với đội ngũ cơ hữu, trọng tâm lại là trọng dụng, sử dụng, bồi dưỡng, đãi ngộ, phát triển nghề nghiệp và giữ chân. Nếu không phân biệt rõ hai nhóm chính sách này, cơ chế huy động và sử dụng chuyên gia bên ngoài có thể thiếu tính linh hoạt và nặng về thủ tục hành chính, trong khi đội ngũ cơ hữu chưa được định vị đầy đủ như một lực lượng nghiên cứu, tư vấn và tham mưu chuyên sâu.

Thứ hai, đối với chuyên gia, nhà khoa học bên ngoài, cơ chế hiện hành vẫn chủ yếu là mời, huy động và sử dụng theo nhiệm vụ cụ thể thay vì hình thành chính sách thu hút chủ động, ổn định và có tính cạnh tranh. Nghị quyết số 15/2022/UBTVQH15 quy định khá rõ việc mời và sử dụng chuyên gia nhưng chưa thiết lập đầy đủ các yếu tố nền tảng cho cơ chế quản trị mạng lưới có tính dài hạn như: Cơ sở dữ liệu chuyên gia dùng chung; tiêu chí lựa chọn theo lĩnh vực, nhiệm vụ và mức độ độc lập; cơ chế phản hồi và tiếp thu ý kiến chuyên gia; cơ chế duy trì quan hệ cộng tác thường xuyên với các chuyên gia giỏi, chuyên gia liên ngành, chuyên gia thực tiễn và chuyên gia là người Việt Nam ở nước ngoài.

Thứ ba, đối với đội ngũ nghiên cứu, tham mưu cơ hữu, pháp luật hiện hành chưa có quy định cụ thể về vị trí việc làm, khung năng lực chuyên môn, cơ chế bồi dưỡng, đãi ngộ và phát triển nghề nghiệp cho các vị trí chuyên sâu phục vụ hoạt động lập pháp, giám sát. Trong bối cảnh Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội và Văn phòng Quốc hội ngày càng phải chủ động hơn trong nghiên cứu, phân tích chính sách, ứng dụng tri thức khoa học và dữ liệu, yêu cầu đặt ra là phải nâng cao năng lực thực chất của bộ máy tham mưu, giúp việc. Nếu thiếu tiêu chuẩn vị trí việc làm và khung năng lực phù hợp cho các lĩnh vực như nghiên cứu lập pháp, phân tích chính sách, đánh giá tác động, kỹ thuật lập pháp, phân tích dữ liệu giám sát và theo dõi kiến nghị sau giám sát, đội ngũ cơ hữu sẽ khó thực hiện đầy đủ vai trò xác định nhu cầu chuyên gia, chuẩn bị thông tin nền, đặt hàng tư vấn, tiếp nhận và chuyển hóa kết quả tư vấn vào quá trình lập pháp, giám sát.

Thứ tư, cơ chế kết nối, tài chính, dữ liệu và bảo đảm liêm chính trong sử dụng chuyên gia còn thiếu tính đồng bộ. Các quy định hiện hành vẫn chủ yếu điều chỉnh từng mặt riêng lẻ, chưa hình thành một cơ chế liên thông từ xác định nhu cầu chuyên gia, đặt hàng nhiệm vụ, tiếp nhận sản phẩm tư vấn, nghiệm thu, phản hồi, lưu trữ, chia sẻ và tái sử dụng kết quả tư vấn, nghiên cứu trong toàn bộ quá trình lập pháp, giám sát. Việc thiếu cơ sở dữ liệu dùng chung làm hạn chế khả năng tích lũy, khai thác và lan tỏa tri thức chuyên gia, đồng thời khiến hoạt động xử lý, chuyển hóa kết quả tư vấn của đội ngũ tham mưu cơ hữu dễ bị phân tán theo từng hồ sơ, từng cơ quan hoặc từng chuyên đề.

Bên cạnh đó, cơ chế tài chính và đãi ngộ tuy đã được cải thiện thông qua Nghị quyết số 197/2025/QH15, Nghị định số 289/2025/NĐ-CP và Nghị quyết số 95/2025/UBTVQH15, nhưng chủ yếu tập trung vào hoạt động xây dựng pháp luật và chưa bao phủ đầy đủ các nhiệm vụ chuyên môn trong hoạt động giám sát như phân tích dữ liệu, kiểm chứng báo cáo, khảo sát độc lập, đánh giá thực thi và theo dõi kiến nghị sau giám sát.

Cuối cùng, việc mở rộng huy động chuyên gia bên ngoài cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về liêm chính và minh bạch. Nghị quyết số 197/2025/QH15 đã nhấn mạnh yêu cầu công khai, minh bạch, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, lợi ích nhóm, cục bộ trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật. Tuy nhiên, đối với cơ chế sử dụng chuyên gia trong hoạt động lập pháp, giám sát của Quốc hội, vẫn cần được cụ thể hóa bằng các quy tắc về kê khai lợi ích, phân loại chuyên gia độc lập và đại diện lợi ích, công khai phạm vi tham gia, bảo mật thông tin, trách nhiệm giải trình và xử lý trường hợp xung đột lợi ích.

Từ thực trạng cơ chế, chính sách hiện hành và những yêu cầu mới đặt ra đối với hoạt động lập pháp, giám sát của Quốc hội, có thể xem xét một số kiến nghị hoàn thiện cơ chế thu hút, trọng dụng chuyên gia, nhà khoa học, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng tri thức chuyên gia trong toàn bộ quy trình lập pháp, giám sát như sau:

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế chung về thu hút, trọng dụng và phát huy chuyên gia, nhà khoa học tham gia hoạt động lập pháp, giám sát của Quốc hội theo hướng xác định chuyên gia, nhà khoa học là một nguồn lực thường xuyên hỗ trợ Quốc hội trong nâng cao chất lượng lập pháp, giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước. Cơ chế này cần xác định rõ hai nhóm nguồn lực: Đối với đội ngũ cơ hữu, trọng tâm chính sách là trọng dụng, sử dụng, bồi dưỡng, đãi ngộ, phát triển và giữ chân; đối với chuyên gia, nhà khoa học bên ngoài, trọng tâm chính sách là thu hút, huy động, đặt hàng, thuê khoán, bảo đảm điều kiện tiếp cận thông tin, ghi nhận đóng góp và kiểm soát xung đột lợi ích.

Cơ chế chung này cần được thiết kế theo quy trình thống nhất từ khâu xác định nhu cầu chuyên gia, lựa chọn chuyên gia, đặt hàng nhiệm vụ, cung cấp thông tin, tiếp nhận sản phẩm tư vấn, nghiệm thu, phản hồi kết quả tiếp thu, lưu trữ, chia sẻ và tái sử dụng kết quả tư vấn. Kinh nghiệm của một số Nghị viện cho thấy việc sử dụng chuyên gia chỉ thực sự hiệu quả khi có kênh tương tác thường xuyên giữa Nghị viện và cộng đồng nghiên cứu, có đầu mối kết nối tri thức, cơ chế đặt hàng rõ ràng và hệ thống lưu trữ, chia sẻ kết quả tư vấn. Chẳng hạn, Nghị viện Vương quốc Anh thiết lập Đơn vị Trao đổi tri thức (Knowledge Exchange Unit) để kết nối nhà nghiên cứu với Nghị viện, cung cấp thông tin về cơ hội tham gia, hỗ trợ đào tạo, chương trình học giả nghị viện và các yêu cầu chuyên môn từ Nghị viện[13]. Việt Nam có thể nghiên cứu cơ chế điều phối mạng lưới chuyên gia theo hai cấp: Cấp chuyên môn do Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội chủ trì, phối hợp với các Vụ chuyên môn để xác định nhu cầu, lựa chọn chuyên gia, đặt hàng và nghiệm thu sản phẩm tư vấn; cấp quản trị dữ liệu và kết nối do một đầu mối thuộc Văn phòng Quốc hội hỗ trợ vận hành, nhằm quản lý cơ sở dữ liệu chuyên gia, lưu trữ kết quả tư vấn, chia sẻ thông tin và tái sử dụng tri thức trong toàn bộ quy trình lập pháp, giám sát. Đầu mối này không can thiệp vào nội dung chuyên môn, mà chủ yếu hỗ trợ vận hành mạng lưới, hạ tầng tham vấn và quản trị tri thức dùng chung.

Thứ hai, hoàn thiện chính sách trọng dụng, sử dụng, bồi dưỡng, đãi ngộ và giữ chân đội ngũ nghiên cứu, tham mưu cơ hữu trong các cơ quan của Quốc hội. Đây là lực lượng chuyên môn thường xuyên, có vai trò bảo đảm tính liên tục, tích lũy và chuyển hóa tri thức trong hoạt động lập pháp, giám sát. Vì vậy, cần xây dựng rõ vị trí việc làm, tiêu chuẩn và khung năng lực chuyên môn đối với các vị trí nghiên cứu lập pháp, phân tích chính sách, kỹ thuật lập pháp, đánh giá tác động, pháp luật so sánh, phân tích dữ liệu giám sát, theo dõi kiến nghị sau giám sát, khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Trên cơ sở đó, cần xây dựng chương trình đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn liên tục cho đội ngũ cơ hữu, chú trọng kỹ năng phân tích chính sách, xử lý dữ liệu, đánh giá tác động, phương pháp nghiên cứu so sánh, tổ chức tham vấn, đặt hàng chuyên gia và đánh giá sản phẩm tư vấn. Về đãi ngộ, cần nghiên cứu cơ chế khuyến khích phù hợp đối với các vị trí chuyên sâu, gắn với tiêu chuẩn vị trí việc làm, chất lượng sản phẩm chuyên môn, mức độ phức tạp của nhiệm vụ, năng lực tích lũy tri thức và đóng góp thực tế cho hoạt động của Quốc hội.

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế thu hút, huy động, sử dụng và đãi ngộ chuyên gia, nhà khoa học bên ngoài. Đối với nhóm này, cần chuyển từ cách mời góp ý theo quan hệ hoặc theo từng vụ việc sang cơ chế đặt hàng tri thức có tiêu chí, nhiệm vụ, sản phẩm và trách nhiệm rõ ràng. Việc lựa chọn chuyên gia cần dựa trên tiêu chí công khai, phù hợp với từng loại nhiệm vụ. Đối với nhiệm vụ lập pháp, cần chú trọng năng lực nghiên cứu chính sách, kỹ thuật lập pháp, đánh giá tác động, so sánh pháp luật và am hiểu thực tiễn thi hành. Đối với nhiệm vụ giám sát, cần chú trọng năng lực phân tích dữ liệu, kiểm chứng thông tin, đánh giá thực thi, xác định trách nhiệm và đề xuất kiến nghị có tính khả thi. Phạm vi chuyên gia cần được mở rộng, nhất là trong các lĩnh vực mới, phức tạp và liên ngành như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, chuyển đổi số, tài chính, năng lượng, an sinh xã hội. Cơ chế đãi ngộ đối với chuyên gia bên ngoài cần chuyển từ chi trả theo cuộc họp, hội thảo hoặc ý kiến góp ý ngắn sang đặt hàng, thuê khoán chuyên môn theo nhiệm vụ và sản phẩm đầu ra.

Thứ tư, nghiên cứu thiết lập cơ chế hợp tác theo thẩm quyền giữa các cơ quan của Quốc hội với các tổ chức nghiên cứu, đào tạo trọng điểm. Bên cạnh việc mời chuyên gia theo từng nhiệm vụ, cần hình thành các kênh hợp tác ổn định với những tổ chức có năng lực nghiên cứu mạnh, đội ngũ chuyên gia đa ngành và khả năng cung cấp luận cứ khoa học độc lập. Có thể nghiên cứu cơ chế hợp tác giữa Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội, Văn phòng Quốc hội với một số tổ chức nghiên cứu, đào tạo trọng điểm quốc gia như Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh và các cơ sở nghiên cứu, đào tạo chuyên ngành có năng lực phù hợp.

Cơ chế hợp tác này cần được thiết kế thận trọng, phù hợp với thẩm quyền của từng chủ thể và không làm thay đổi trách nhiệm của các cơ quan của Quốc hội trong hoạt động lập pháp, giám sát. Nội dung hợp tác có thể bao gồm: đặt hàng nghiên cứu chính sách, cung cấp chuyên gia theo lĩnh vực, tổ chức tọa đàm chuyên sâu, thực hiện nghiên cứu độc lập, phản biện dự thảo chính sách, hỗ trợ đánh giá tác động, phân tích dữ liệu giám sát và đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng nghiên cứu, phân tích chính sách cho đội ngũ cơ hữu.

Thứ năm, bảo đảm hạ tầng dữ liệu, cơ chế tài chính, tiếp cận thông tin, liêm chính và đánh giá chất lượng sản phẩm chuyên gia. Trước hết, cần xây dựng hạ tầng dữ liệu phục vụ việc huy động và sử dụng chuyên gia trong hoạt động lập pháp, giám sát, bao gồm cơ sở dữ liệu chuyên gia, dữ liệu nền phục vụ xây dựng chính sách, dữ liệu giám sát, dữ liệu về thực hiện kiến nghị sau giám sát và kho sản phẩm tư vấn, phản biện, nghiên cứu đã được nghiệm thu. Báo cáo của Liên minh Nghị viện thế giới cho thấy dịch vụ nghiên cứu nghị viện, hợp tác với cơ sở nghiên cứu bên ngoài, tham vấn ủy ban và nhân chứng chuyên gia là những kênh quan trọng để Nghị viện tiếp cận tri thức khoa học[14].

Việc cung cấp thông tin cho chuyên gia cần được phân loại theo cấp độ tiếp cận, phạm vi nhiệm vụ và cam kết bảo mật, nhằm tránh tình trạng cung cấp thông tin ở mức quá hạn chế khiến sản phẩm tư vấn thiếu chiều sâu, hoặc cung cấp thông tin không kiểm soát làm phát sinh rủi ro lộ lọt thông tin. Đối với đội ngũ cơ hữu, cần bảo đảm quyền khai thác, chia sẻ và tái sử dụng dữ liệu trong hệ thống dùng chung. Đối với chuyên gia bên ngoài, cần thiết lập cơ chế tiếp cận thông tin có kiểm soát, gắn với nhiệm vụ cụ thể, thời hạn sử dụng, trách nhiệm bảo mật và xử lý vi phạm. Kinh nghiệm của Dịch vụ Nghiên cứu của Nghị viện châu Âu (European Parliamentary Research Service - EPRS) cho thấy hạ tầng nghiên cứu, phân tích và thông tin độc lập là điều kiện quan trọng để nghị sĩ và ủy ban có căn cứ khi xem xét và đưa ra quyết định chính sách[15].

Việc mở rộng huy động chuyên gia phải gắn với bảo đảm liêm chính, minh bạch và kiểm soát xung đột lợi ích. Kinh nghiệm của Vương quốc Anh cho thấy các ủy ban của Nghị viện có thể bổ nhiệm cố vấn chuyên môn (Specialist Advisers) để cung cấp thông tin chuyên sâu hoặc làm rõ những vấn đề phức tạp trong phạm vi hoạt động của ủy ban, và trong một số trường hợp, ứng viên cố vấn chuyên môn phải công khai danh tính, kê khai lợi ích liên quan nhằm bảo đảm tính khách quan, vô tư khi đưa ra ý kiến chuyên môn và giúp ủy ban kiểm soát nguy cơ xung đột lợi ích trong quá trình tham vấn[16]. Vì vậy, cần thiết lập quy tắc về kê khai lợi ích, phân loại chuyên gia độc lập và chuyên gia đại diện lợi ích, công khai phạm vi tham gia, bảo mật thông tin, trách nhiệm giải trình và xử lý trường hợp xung đột lợi ích. Sản phẩm tư vấn, phản biện, nghiên cứu cần được đánh giá theo các tiêu chí tối thiểu như tính độc lập, chất lượng chứng cứ, độ tin cậy của dữ liệu, tính hợp pháp, tính khả thi của kiến nghị, mức độ phù hợp với yêu cầu đặt hàng và khả năng sử dụng trong hồ sơ lập pháp, hồ sơ giám sát.

Thu hút, trọng dụng chuyên gia, nhà khoa học tham gia hoạt động lập pháp và giám sát của Quốc hội là yêu cầu quan trọng nhằm nâng cao chất lượng, tính khoa học và thực tiễn trong hoạt động của Quốc hội. Mặc dù khuôn khổ pháp lý và cơ chế tổ chức đã từng bước được hoàn thiện, việc huy động và sử dụng nguồn lực trí tuệ này vẫn còn những hạn chế về phương thức lựa chọn, cơ chế tham gia, điều kiện bảo đảm và chính sách đãi ngộ. Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế theo hướng minh bạch, linh hoạt và thực chất, gắn việc lựa chọn, đặt hàng, sử dụng kết quả tư vấn với chế độ ghi nhận và đãi ngộ tương xứng./.

---