Thu thập, bảo quản và đánh giá chứng cứ điện tử trong tố tụng hình sự Việt Nam trước bối cảnh chuyển đổi số tư pháp

Ảnh minh họa: Nguồn Internet.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự gia tăng của tội phạm công nghệ cao, nhiều hành vi phạm tội đang dịch chuyển sang môi trường mạng, để lại các dấu vết kỹ thuật số. Vì vậy, chứng cứ điện tử trở thành yếu tố quan trọng trong hoạt động chứng minh của tố tụng hình sự (TTHS) hiện đại. Thông tin được rút ra từ nguồn là dữ liệu của thiết bị số, nền tảng mạng, hệ thống đám mây, giao dịch điện tử và các nguồn dữ liệu số khác được sử dụng ngày càng nhiều trong phát hiện, điều tra, truy tố và xét xử tội phạm[1]. Tuy nhiên, loại chứng cứ này cũng đặt ra nhiều vấn đề pháp lý phức tạp, nhất là về thu thập, bảo quản, bảo đảm tính toàn vẹn, xác thực nguồn gốc và đánh giá giá trị chứng minh[2]. Ở Việt Nam, yêu cầu hoàn thiện pháp luật về chứng cứ điện tử gắn liền với định hướng cải cách tư pháp và chuyển đổi số quốc gia. Các Nghị quyết số 27-NQ/TW[3], Nghị quyết số 57-NQ/TW[4], Nghị quyết số 66-NQ/TW[5] đều nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế, xây dựng hành lang pháp lý cho chuyển đổi số, khoa học công nghệ, an ninh mạng và các vấn đề mới, phi truyền thống. Trong lĩnh vực TTHS, Bộ luật TTHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2021, 2024, 2025)[6], đã ghi nhận “dữ liệu điện tử” là một nguồn chứng cứ độc lập tại Điều 87. Đây là bước phát triển quan trọng, nhưng khuôn khổ pháp lý về thu thập, bảo quản và đánh giá chứng cứ điện tử vẫn còn những khoảng trống, cần tiếp tục được hoàn thiện, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số tư pháp.

Nhu cầu nhận diện chính xác khái niệm chứng cứ điện tử không chỉ xuất phát từ sự gia tăng của các thông tin số liên quan đến vụ án hình sự, mà còn từ sự thay đổi trong cách thức chứng minh của TTHS hiện đại. Nếu trước đây hoạt động chứng minh chủ yếu dựa vào lời khai, vật chứng, tài liệu giấy và các dấu vết vật chất truyền thống, thì hiện nay nhiều tình tiết của vụ án chỉ có thể được làm sáng tỏ thông qua việc thu thập, kiểm tra, đánh giá các thông tin được tạo lập, lưu giữ hoặc truyền tải trong môi trường điện tử như thư điện tử, tin nhắn, dữ liệu định vị, nhật ký hệ thống, dữ liệu giao dịch số[7]. Điều đó cho thấy, sự xuất hiện của chứng cứ điện tử không chỉ phản ánh sự mở rộng về nguồn thông tin, mà còn cho thấy sự thay đổi trong cấu trúc hoạt động chứng minh.

Về phương diện lý luận, thực tiễn này đặt ra yêu cầu phải nhận diện chứng cứ điện tử như một loại chứng cứ có tính chất đặc thù, đồng thời làm rõ khi nào và trong điều kiện nào những thông tin thu được từ dữ liệu điện tử có thể trở thành căn cứ chứng minh tình tiết vụ án. Ở phương diện luật thực định, Bộ luật TTHS năm 2015 đã quy định về chứng cứ (Điều 86), dữ liệu điện tử là một nguồn của chứng cứ (Điều 87) và giá trị chứng cứ của dữ liệu điện tử (khoản 3 Điều 99), nhưng chưa xây dựng một khái niệm pháp lý độc lập, đầy đủ về chứng cứ điện tử. Vì vậy, việc nghiên cứu khái niệm này không chỉ có ý nghĩa về thuật ngữ, mà còn là cơ sở để phân tích bản chất pháp lý và các yêu cầu đối với việc thu thập, bảo quản, đánh giá chứng cứ điện tử trong bối cảnh chuyển đổi số tư pháp.

Hiện nay, khái niệm chứng cứ điện tử chưa có sự thống nhất hoàn toàn, cả trong lý luận và thực tiễn pháp lý quốc tế[8]. Việc các nghiên cứu sử dụng đan xen thuật ngữ chứng cứ điện tử (electronic evidence) và chứng cứ số (digital evidence)[9] cho thấy những quan điểm khác biệt: Có nơi nhấn mạnh vào hình thức dữ liệu, có nơi lại tập trung vào bản chất thông tin có giá trị chứng minh. Chẳng hạn, Cơ quan Phòng, chống ma túy và tội phạm của Liên hợp quốc (UNODC)  định nghĩa chứng cứ điện tử là mọi thông tin có giá trị chứng minh được lưu trữ hoặc truyền tải số hoá[10]; trong khi Viện Tiêu chuẩn và công nghệ quốc gia Hoa Kỳ (NIST) tập trung vào thuộc tính dữ liệu dạng nhị phân[11], còn Viện Tư pháp quốc gia Hoa Kỳ (National Institute of Justice - NIJ) nhấn mạnh đó phải là các dữ liệu nhị phân có khả năng được chấp nhận tại Tòa án[12]. Từ đó có thể thấy, nếu chỉ tiếp cận từ phương diện kỹ thuật thì khái niệm chứng cứ điện tử dễ bị giản lược thành dữ liệu số; và ngược lại, nếu chỉ nhìn nhận từ phương diện chứng minh thì khái niệm này lại có nguy cơ tách rời khỏi những điều kiện kỹ thuật bảo đảm tính xác thực và tính toàn vẹn của chứng cứ. Do vậy, cần một cách hiểu đầy đủ hơn, vừa phản ánh được hình thức tồn tại của chứng cứ trong môi trường số, vừa làm rõ được bản chất chứng minh của nó trong TTHS.

Trên cơ sở đó, theo tác giả, chứng cứ điện tử trong TTHS có thể được hiểu là thông tin có giá trị chứng minh, được tạo lập, lưu giữ, xử lý hoặc truyền tải trong môi trường điện tử, có thể được rút ra từ dữ liệu điện tử hoặc các nguồn điện tử khác và được sử dụng làm sáng tỏ các tình tiết của vụ án hình sự.

Về bản chất pháp lý, chứng cứ điện tử vẫn là chứng cứ, nên giá trị của nó không nằm ở hình thức tồn tại (dưới dạng số), mà ở khả năng làm sáng tỏ các tình tiết của vụ án trong khuôn khổ hoạt động chứng minh. Nói cách khác, yếu tố “điện tử” không làm thay đổi bản chất chung của chứng cứ (thông tin có giá trị chứng minh), mà nó chỉ làm thay đổi môi trường tồn tại, phương thức tiếp cận và điều kiện kiểm tra của loại chứng cứ này. Cách tiếp cận này tương thích với quan điểm xác định chứng cứ điện tử (electronic evidence) là “bất kỳ thông tin nào được lưu trữ hoặc truyền tải dưới dạng kỹ thuật số”[13], tức là nhấn mạnh đến thông tin có giá trị chứng minh, chứ không phải dữ liệu số như một hiện tượng kỹ thuật thuần túy. 

Tuy nhiên, chứng cứ điện tử không thể được nhìn nhận như chứng cứ truyền thống theo nghĩa giản đơn, bởi giá trị pháp lý của nó gắn chặt với các điều kiện đặc thù như tính xác thực, tính toàn vẹn, độ tin cậy của hệ thống tạo lập, lưu giữ hoặc truyền tải thông tin, cũng như tính đúng đắn của quy trình thu thập và xử lý số[14]. Có thể thấy rằng, chứng cứ điện tử là một hiện tượng pháp lý đặc thù, nơi giá trị chứng minh của thông tin có thể bị ảnh hưởng trực tiếp bởi phần mềm, thiết bị, quy trình xử lý và cách bảo quản[15]. Vì vậy, có thể khẳng định bản chất pháp lý của chứng cứ điện tử là một dạng chứng cứ đặc thù trong TTHS, trong đó giá trị chứng minh của thông tin chỉ được xác lập bền vững khi thông tin đó được đặt trong một quy trình pháp lý và kỹ thuật bảo đảm khả năng kiểm chứng.

Trong TTHS, chứng cứ điện tử là một dạng chứng cứ đặc thù vì nó gắn với thông tin được tạo lập, lưu giữ, xử lý hoặc truyền tải trong môi trường số, thay vì chủ yếu tồn tại dưới dạng vật thể hữu hình như nhiều loại chứng cứ truyền thống[16]. Các tài liệu quốc tế thường tiếp cận chứng cứ điện tử như thông tin có giá trị chứng minh được lưu trữ hoặc truyền đi dưới dạng số; đồng thời nhấn mạnh rằng nhiều loại thiết bị và hệ thống khác nhau đều có thể tạo ra và lưu giữ loại thông tin này[17]. Các đặc điểm của chứng cứ điện tử có thể kể đến là:

(i) Chứng cứ điện tử là thông tin có giá trị chứng minh được rút ra từ dữ liệu điện tử, nhưng không đồng nhất với dữ liệu điện tử. Đặc điểm đầu tiên của chứng cứ điện tử là bản chất của nó nằm ở giá trị chứng minh của thông tin, chứ không nằm ở sự tồn tại đơn thuần của dữ liệu điện tử. Dưới góc độ của TTHS, dữ liệu điện tử là một trong các nguồn của chứng cứ được pháp luật TTHS quy định. Ở trạng thái tự nhiên, dữ liệu điện tử có trong các thiết bị, phương tiện điện tử hoặc được truyền đi, tiếp nhận từ các thiết bị, phương tiện điện tử, khi thông qua một phần mềm thích hợp (tương thích) thì dữ liệu điện tử sẽ biểu hiện dưới dạng ký hiệu, chữ viết, chữ số, hình ảnh, âm thanh hoặc dạng tương tự mà con người có thể nhận biết được bằng các giác quan[18]. Nói cách khác, dữ liệu điện tử mới chỉ là hình thức tồn tại kỹ thuật hoặc nguồn chứa đựng thông tin, còn chứng cứ điện tử là thông tin có ý nghĩa chứng minh được nhận diện từ nguồn dữ liệu điện tử đó. Do vậy, có thể thấy, không phải mọi dữ liệu điện tử liên quan đến vụ án đều đương nhiên được coi là chứng cứ điện tử. Một file log, một email, một đoạn tin nhắn, một bản ghi camera hay một siêu dữ liệu (metadata) chỉ mới là dữ liệu nguồn, các thông tin mà chúng chứa đựng chỉ trở thành chứng cứ điện tử khi thông tin đó được đặt trong mối liên hệ với vụ án, được xác định là có khả năng làm sáng tỏ một tình tiết cần chứng minh và có thể được sử dụng trong quá trình tố tụng.

Khác với dữ liệu điện tử là nguồn của chứng cứ, chứng cứ điện tử là kết quả pháp lý của quá trình chuyển hóa thông tin từ nguồn dữ liệu sang căn cứ chứng minh. Vì vậy, khi nghiên cứu thu thập, bảo quản và đánh giá chứng cứ điện tử, trọng tâm không thể chỉ dừng ở việc thu được file, thiết bị hay dữ liệu, mà phải hướng tới việc làm rõ thông tin nào từ nguồn dữ liệu đó có giá trị chứng minh, giá trị ấy được xác lập như thế nào và được kiểm chứng ra sao trong TTHS.

(ii) Chứng cứ điện tử phụ thuộc đặc biệt vào tính xác thực, tính toàn vẹn và khả năng diễn giải của dữ liệu nguồn. Nếu dữ liệu điện tử có thể tồn tại như một thực thể kỹ thuật độc lập, thì chứng cứ điện tử lại chỉ có thể được thừa nhận về mặt pháp lý khi đồng thời thỏa mãn các thuộc tính của chứng cứ truyền thống (tính khách quan, tính liên quan, tính hợp pháp) và thông tin được rút ra từ dữ liệu điện tử phải bảo đảm tính xác thực, tính toàn vẹn và khả năng kiểm chứng. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng, trong bảo toàn và thu thập chứng cứ số, mục tiêu trọng yếu là duy trì tính toàn vẹn của dữ liệu và bảo đảm bản sao hoặc dữ liệu được thu nhận phản ánh chính xác dữ liệu gốc[19]; hay tính xác thực và khả năng đáp ứng được yêu cầu xem xét đối với quá trình thu thập, bảo quản là điều kiện để chứng cứ có thể được chấp nhận tại Tòa án[20]. Điều này cho thấy sự khác biệt căn bản giữa dữ liệu điện tử và chứng cứ điện tử. Dữ liệu điện tử có thể chỉ là một tập hợp bit, file, log hoặc dữ liệu lưu trữ trên thiết bị, đám mây hay hệ thống mạng, nhưng để trở thành chứng cứ điện tử, thông tin từ nguồn dữ liệu đó phải được chứng minh là không bị sửa đổi trái phép, có thể truy nguyên được nguồn khởi tạo, có thể tái hiện và giải thích được trong bối cảnh vụ án[21].

Bởi vậy, đặc điểm nổi bật của chứng cứ điện tử không phải chỉ là dễ sao chép hay dễ sửa đổi theo nghĩa kỹ thuật, mà là giá trị chứng minh của nó phụ thuộc đặc biệt vào việc chứng minh được tính xác thực và tính toàn vẹn của dữ liệu nguồn. Đây chính là điểm phân biệt quan trọng với dữ liệu điện tử: Dữ liệu có thể tồn tại về mặt kỹ thuật mà chưa mang ý nghĩa tố tụng; chứng cứ điện tử chỉ thực sự tồn tại trọn vẹn về mặt pháp lý khi đã qua quá trình xác thực, kiểm tra và đánh giá theo chuẩn mực chứng minh.

(iii) Chứng cứ điện tử có phương thức thu thập, bảo quản và đánh giá khác biệt với chứng cứ truyền thống. Có thể thấy, chứng cứ điện tử khác với chứng cứ truyền thống ở cả ba phương diện: đối tượng tiếp cận, cách thức bảo quản và phương pháp đánh giá. Với chứng cứ truyền thống, hoạt động tố tụng thường hướng nhiều hơn đến việc thu giữ nguồn của chứng cứ, là thu giữ vật chứng hữu hình, lấy lời khai, lập biên bản, niêm phong vật lý và đánh giá bằng sự quan sát trực tiếp hoặc đối chiếu với hiện trường. Trong khi đó, để có được chứng cứ điện tử, cơ quan tiến hành tố tụng thường không chỉ thu một vật thể, mà phải sao lưu, tạo bản ảnh, trích xuất, phục hồi, xác thực, bảo toàn metadata (siêu dữ liệu), hash, log truy cập và chain of custody (chuỗi giám sát) để từ dữ liệu nguồn rút ra thông tin có giá trị chứng minh[22]. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng, trong điều tra số, thay vì chỉ “xem xét” vật thể như trong thế giới vật lý, người ta thường phải bảo tồn toàn bộ dữ liệu trước, rồi mới tiến hành các bước xem xét có kiểm soát[23].

Như vậy, chứng cứ điện tử không đơn thuần chỉ là một biến thể số của chứng cứ truyền thống. Chứng cứ truyền thống thường cho phép nhận thức tương đối trực tiếp bằng cảm quan hoặc bằng dấu hiệu vật lý; còn chứng cứ điện tử phải được tiếp cận thông qua công cụ kỹ thuật và một quy trình diễn giải có kiểm soát. Vì vậy, dữ liệu điện tử, mới chỉ là nguồn mang thông tin; còn chứng cứ điện tử là thông tin đã được trích xuất, xác thực, đặt trong tương quan với vụ án và được đánh giá như căn cứ chứng minh. Chính sự khác biệt này làm cho hoạt động chứng minh bằng chứng cứ điện tử đòi hỏi cách tiếp cận chặt chẽ hơn, kết hợp đồng thời giữa yêu cầu pháp lý về chứng cứ và yêu cầu kỹ thuật đối với dữ liệu số; nếu không xác định rõ ranh giới này, rất dễ đồng nhất việc thu thập chứng cứ điện tử với việc thu thập dữ liệu điện tử.

Trong TTHS hiện đại, chứng cứ điện tử ngày càng giữ vai trò trung tâm, quan trọng trong hoạt động chứng minh[24]. Bởi ngày càng có nhiều hành vi, giao dịch, liên lạc và tương tác xã hội để lại dấu vết trong môi trường số. Điều này không chỉ đúng với tội phạm sử dụng công nghệ cao, mà còn đúng với nhiều loại tội phạm truyền thống khi quá trình chuẩn bị, thực hiện hoặc che giấu hành vi phạm tội đều có thể được phản ánh qua thư điện tử, tin nhắn, dữ liệu cuộc gọi, camera, dữ liệu định vị, log hệ thống, dữ liệu giao dịch số hoặc dữ liệu lưu trữ trên nền tảng số. Chính vì vậy, chứng cứ điện tử không còn là nguồn thông tin bổ trợ, mà trong nhiều trường hợp đã trở thành căn cứ quan trọng để xác định hành vi phạm tội, chủ thể thực hiện, thời gian, địa điểm, phương thức phạm tội cũng như các tình tiết buộc tội hoặc gỡ tội[25]. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với quan điểm coi chứng cứ điện tử là một thành tố ngày càng thiết yếu trong điều tra, truy tố và xét xử tội phạm[26].

Trong khoa học Luật TTHS, hoạt động chứng minh được triển khai thông qua ba hoạt động chính: thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ[27]. Mỗi hoạt động này được thể chế hoá qua các quy định của Bộ luật TTHS năm 2015 và chịu tác động trực tiếp và sâu rộng từ quá trình chuyển đổi số tư pháp đang được thúc đẩy mạnh mẽ theo Quyết định số 422/QĐ-TTg ngày 10/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án chuyển đổi số trong hoạt động TTHS và thi hành án hình sự[28].

Về hoạt động thu thập chứng cứ, chuyển đổi số tư pháp tạo ra những thay đổi căn bản cả về đối tượng lẫn phương thức thực hiện. Trước đây, việc thu thập chứng cứ điện tử chủ yếu gắn với các biện pháp điều tra vật lý như khám xét, thu giữ phương tiện điện tử, sau đó thực hiện thủ tục “chuyển hóa” dữ liệu bằng cách in ra bản giấy có xác nhận của chủ thể dữ liệu, một thực tiễn phổ biến nhưng tiềm ẩn rủi ro về tính toàn vẹn[29]. Trong môi trường tố tụng số, hoạt động thu thập chứng cứ không còn giới hạn ở việc thu giữ vật lý thiết bị, mà mở rộng sang việc trích xuất, sao chép có kiểm soát dữ liệu từ hệ thống lưu trữ số, bao gồm dữ liệu trên mạng máy tính, mạng viễn thông, đám mây và các nguồn điện tử khác[30]. Đặc biệt, khi hồ sơ vụ án được lập và lưu trữ trên nền tảng số với mã hồ sơ điện tử thống nhất xuyên suốt các giai đoạn tố tụng, người tiến hành tố tụng không chỉ phải thu thập thông tin từ nội dung dữ liệu mà còn phải thu thập cả cách thức ghi nhận dữ liệu như siêu dữ liệu (metadata) ghi nhận thời điểm tạo lập, người truy cập, lịch sử chỉnh sửa…, những yếu tố không tồn tại trong hồ sơ giấy truyền thống nhưng có giá trị chứng minh trực tiếp.

Về hoạt động kiểm tra chứng cứ, chuyển đổi số tư pháp làm thay đổi cả phạm vi lẫn tiêu chuẩn kiểm tra. Trong môi trường tố tụng truyền thống, kiểm tra chứng cứ chủ yếu là đối chiếu nội dung văn bản, xác minh chữ ký, dấu và xem xét tình trạng vật lý của tài liệu. Trong môi trường tố tụng số, hoạt động kiểm tra phải bao quát thêm việc xác minh chuỗi giám sát số (digital chain of custody): Chuỗi này ghi lại toàn bộ quá trình thu thập, vận chuyển, lưu trữ và truy cập dữ liệu, là căn cứ để xác định liệu chứng cứ có bị can thiệp, thay đổi sau khi thu thập hay không[31]. Yêu cầu này phát sinh từ đặc tính kỹ thuật đặc thù của dữ liệu điện tử: Không giống tài liệu giấy, dữ liệu điện tử có thể bị sửa đổi mà không để lại dấu vết bề mặt, có thể bị phục hồi sau khi xóa, và giá trị chứng minh của nó phụ thuộc vào “cách thức bảo đảm và duy trì tính toàn vẹn”[32]. Khi hệ thống hồ sơ số liên thông giữa các cơ quan điều tra, kiểm sát và xét xử, kiểm tra chứng cứ còn gắn với việc xác minh tính xác thực của nhật ký hệ thống (system log) và chữ ký số được sử dụng để xác nhận văn bản tố tụng[33].

Về hoạt động đánh giá chứng cứ, đây là khâu chịu tác động phức tạp nhất từ quá trình chuyển đổi số. Về mặt nguyên lý, đánh giá chứng cứ là hoạt động nhận thức của người tiến hành tố tụng nhằm xác định tính khách quan, tính liên quan và tính hợp pháp của từng chứng cứ cũng như mối liên hệ giữa các chứng cứ trong tổng thể vụ án. Hơn nữa, trong môi trường hồ sơ điện tử liên thông, đánh giá chứng cứ không còn diễn ra biệt lập tại từng giai đoạn mà có thể được đối chiếu xuyên suốt từ điều tra đến xét xử[34], đây là điều kiện kỹ thuật chưa từng có, vừa tạo thuận lợi cho việc phát hiện mâu thuẫn trong hệ thống chứng cứ, vừa đặt ra yêu cầu bảo đảm rằng sự “hiện diện” xuyên suốt của thông tin không làm ảnh hưởng đến tính độc lập trong đánh giá chứng cứ của từng chủ thể tố tụng.

Có thể nhận thấy rằng, chuyển đổi số tư pháp không chỉ mang lại điều kiện kỹ thuật thuận lợi mà còn đặt ra những yêu cầu pháp lý - kỹ thuật mới đối với từng hoạt động thu thập, bảo quản và đánh giá chứng cứ điện tử. Đây là những yêu cầu mà thực tiễn đã bộc lộ nhưng pháp luật TTHS hiện hành chưa điều chỉnh đầy đủ và đồng bộ.

Trước hết, việc thu thập chứng cứ điện tử đặt ra yêu cầu phải bảo đảm khả năng xác lập giá trị chứng minh của thông tin ngay từ thời điểm tiếp cận dữ liệu nguồn. Do chứng cứ điện tử được rút ra từ nguồn là dữ liệu điện tử và chỉ có ý nghĩa pháp lý khi thông tin đó đáp ứng tính khách quan, tính liên quan và tính hợp pháp[35], nên hoạt động thu thập không thể chỉ dừng ở việc “lấy được dữ liệu”, mà phải hướng tới việc duy trì khả năng kiểm chứng đối với nguồn khởi tạo, phương thức thu nhận và trạng thái của dữ liệu tại thời điểm thu thập.

Thứ hai, việc bảo quản chứng cứ điện tử đặt ra yêu cầu phải duy trì tính toàn vẹn, tính truy vết và khả năng kiểm soát quá trình lưu chuyển thông tin. Trong môi trường hồ sơ số liên thông, nguy cơ đối với chứng cứ điện tử không chỉ nằm ở việc dữ liệu bị mất hoặc bị thay đổi, mà còn ở chỗ không thể xác định được ai đã truy cập, ai đã xử lý, tài liệu đã được chuyển giao qua những khâu nào và có bị tác động trong quá trình lưu hành hay không[36]. Chính vì vậy, bảo quản chứng cứ điện tử không thể chỉ là niêm phong vật lý như đối với nhiều nguồn chứng cứ truyền thống, mà còn phải gắn với yêu cầu ghi nhận lịch sử truy cập, lịch sử xử lý, thẩm quyền cập nhật và trạng thái dữ liệu trong suốt vòng đời tố tụng của hồ sơ điện tử.

Thứ ba, việc đánh giá chứng cứ điện tử đặt ra yêu cầu phải kết hợp chặt chẽ hơn giữa thuộc tính pháp lý của chứng cứ với tiêu chí kỹ thuật của dữ liệu số. Trong TTHS Việt Nam, mỗi chứng cứ đều phải được kiểm tra, đánh giá để xác định tính khách quan, tính liên quan và tính hợp pháp; riêng đối với chứng cứ rút từ nguồn là dữ liệu điện tử, việc xác định giá trị chứng cứ còn phải gắn với cách thức khởi tạo, lưu trữ, truyền gửi và xác định người khởi tạo. Điều đó cho thấy đánh giá chứng cứ điện tử không thể chỉ dựa trên nhận thức thông thường hay nội dung bề mặt của tài liệu, mà cần dựa vào khả năng xác định nguồn gốc, tính toàn vẹn và độ tin cậy của môi trường số làm nền cho thông tin chứng minh.

Như vậy, đánh giá tổng thể, chuyển đổi số tư pháp đặt ra yêu cầu phải hình thành một cách tiếp cận pháp lý mới đối với chứng cứ điện tử, trong đó việc thu thập, bảo quản và đánh giá không được xem là ba thao tác tách rời, mà là ba mắt xích liên thông của cùng một quá trình xác lập giá trị chứng minh. Chính yêu cầu đó là cơ sở lý luận để tiếp tục xem xét mức độ đáp ứng của pháp luật TTHS hiện hành đối với chứng cứ điện tử trong bối cảnh tư pháp số ở Việt Nam.

Từ các nội dung đã phân tích, có thể thấy, chứng cứ điện tử đặt ra những yêu cầu đặc thù đối với hoạt động chứng minh do loại chứng cứ này gắn với dữ liệu số, môi trường điện tử và phương thức kiểm chứng mang tính kỹ thuật. Pháp luật TTHS Việt Nam hiện nay chưa xây dựng một chế định độc lập và hoàn chỉnh về chứng cứ điện tử, mà chủ yếu tiếp cận thông qua việc ghi nhận dữ liệu điện tử là một nguồn chứng cứ tại Điều 87, quy định về dữ liệu điện tử tại Điều 99, quy định về thu thập phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử tại Điều 107, và các quy định chung về kiểm tra, đánh giá chứng cứ tại Điều 108 (Bộ luật TTHS năm 2015). Ngoài ra, khoản 3 Điều 223 Bộ luật TTHS năm 2015 còn ghi nhận thu thập bí mật dữ liệu điện tử như một biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt. Vì vậy, việc phân tích pháp luật hiện hành về thu thập, bảo quản, đánh giá chứng cứ điện tử thực chất là phân tích mức độ mà Bộ luật TTHS năm 2015 đã điều chỉnh được các vấn đề cốt lõi của việc thu thập, bảo quản và đánh giá thông tin có giá trị chứng minh được rút ra từ nguồn dữ liệu điện tử.

Điều 107 Bộ luật TTHS năm 2015 quy định cụ thể về thu thập phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử. Theo đó, phương tiện điện tử phải được thu giữ kịp thời, đầy đủ, mô tả đúng thực trạng và niêm phong ngay sau khi thu giữ. Nếu không thể thu giữ phương tiện lưu trữ dữ liệu điện tử thì cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải sao lưu dữ liệu điện tử đó vào phương tiện điện tử và bảo quản như đối với vật chứng, đồng thời yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan lưu trữ, bảo toàn nguyên vẹn dữ liệu đã được sao lưu. Điều luật cũng cho phép thu thập dữ liệu điện tử từ phương tiện điện tử, mạng máy tính, mạng viễn thông, trên đường truyền và từ các nguồn điện tử khác; người có trách nhiệm thực hiện việc thu thập, sao lưu, phục hồi phải tự mình thực hiện và chịu trách nhiệm trước pháp luật. Điều 196 Bộ luật TTHS năm 2015 quy định khi thu giữ phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử có thể mời người có chuyên môn tham gia.

Bên cạnh đó, chứng cứ điện tử còn có thể được thu thập thông qua các biện pháp điều tra thông thường như khám xét người, chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm, phương tiện, thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm và dữ liệu điện tử theo Điều 192 Bộ luật TTHS năm 2015. Cơ quan có thẩm quyền cũng có thể thu thập chứng cứ điện tử thông qua việc yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu, dữ liệu điện tử (Điều 88 Bộ luật TTHS năm 2015); đồng thời thông qua lấy lời khai, hỏi cung, đối chất để xác định chủ thể khởi tạo, sử dụng hoặc giải thích nội dung dữ liệu. Tuy nhiên, các biện pháp này chủ yếu tạo cơ sở để tiếp cận nguồn của chứng cứ điện tử là phương tiện điện tử và dữ liệu điện tử chứ chưa đủ để cấu thành một quy trình riêng, đầy đủ về thu thập chứng cứ điện tử với tư cách thông tin có giá trị chứng minh được rút ra từ nguồn đó.

Ngoài ra, khoản 3 Điều 223 Bộ luật TTHS năm 2015 còn mở ra một cơ chế đặc thù là thu thập bí mật dữ liệu điện tử như một biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt. Quy định này cho thấy pháp luật đã thừa nhận dữ liệu điện tử không chỉ là nguồn thông tin có thể được thu thập công khai, mà trong một số trường hợp còn là đối tượng của hoạt động điều tra bí mật.

Có thể thấy, Bộ luật TTHS hiện hành chưa quy định trực tiếp về thu thập chứng cứ điện tử với tư cách là thu thập thông tin có giá trị chứng minh được rút ra từ môi trường điện tử, mà mới chỉ quy định về việc thu giữ phương tiện điện tử và thu thập, sao lưu dữ liệu điện tử với tư cách là nguồn chứa đựng hoặc phản ánh thông tin[37]. Điều này cho thấy, trên phương diện pháp luật thực định, nhà làm luật đã bước đầu nhận diện được đặc thù của môi trường số khi thừa nhận dữ liệu điện tử có thể được tách khỏi vật mang tin và vẫn phục vụ hoạt động chứng minh. Tuy nhiên, cách tiếp cận đó mới ở góc độ tiếp cận nguồn của chứng cứ, chứ chưa làm rõ đầy đủ quy trình pháp lý để chuyển hóa thông tin được rút ra từ dữ liệu điện tử thành chứng cứ điện tử có giá trị chứng minh[38].

Hiện nay, pháp luật TTHS đang điều chỉnh vấn đề bảo quản phương tiện điện tử và dữ liệu điện tử với tư cách vật mang và nguồn chứa đựng thông tin. Điều 107 Bộ luật TTHS năm 2015 đặt ra yêu cầu phương tiện điện tử phải được niêm phong ngay sau khi thu giữ; nếu sao lưu dữ liệu điện tử thì dữ liệu đó được bảo quản như đối với vật chứng và cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan có trách nhiệm lưu trữ, bảo toàn nguyên vẹn dữ liệu đã được sao lưu. Như vậy, pháp luật TTHS Việt Nam bước đầu nhận diện được yêu cầu giữ gìn tính nguyên trạng của nguồn dữ liệu, nhưng chưa phân tách rõ giữa việc bảo quản dữ liệu nguồn với việc bảo đảm khả năng duy trì giá trị chứng minh của thông tin được rút ra từ dữ liệu đó. Và do đó, có căn cứ cho rằng Bộ luật TTHS năm 2015 chưa quy định trực tiếp về bảo quản chứng cứ điện tử theo nghĩa bảo quản thông tin có giá trị chứng minh được rút ra từ môi trường điện tử.

Từ góc độ nghiên cứu của bài viết, cần nhấn mạnh rằng bảo quản dữ liệu điện tử không nên đồng nhất với bảo quản chứng cứ điện tử. Dữ liệu có thể được niêm phong, sao lưu và lưu trữ như một đối tượng kỹ thuật; nhưng chứng cứ điện tử chỉ được bảo toàn về mặt pháp lý khi thông tin chứa trong dữ liệu nguồn tiếp tục duy trì được khả năng kiểm chứng về nguồn gốc, tính toàn vẹn, lịch sử xử lý và mối liên hệ với vụ án. Chính vì vậy, việc Bộ luật TTHS năm 2015 chủ yếu vận dụng cách thức bảo quản vật chứng đối với phương tiện điện tử và bản sao dữ liệu mới chỉ đáp ứng một phần yêu cầu của hoạt động bảo quản nguồn của chứng cứ điện tử, chứ chưa điều chỉnh đầy đủ việc bảo quản giá trị chứng minh của thông tin được rút ra nguồn dữ liệu điện tử.

Đối với đánh giá chứng cứ điện tử, Bộ luật TTHS năm 2015 cũng không xây dựng một điều luật riêng theo đúng tên gọi “đánh giá chứng cứ điện tử”, mà tiếp cận thông qua hai tầng quy định. Tầng thứ nhất là quy định chung tại Điều 108, theo đó mỗi chứng cứ phải được kiểm tra, đánh giá để xác định tính hợp pháp, tính xác thực và tính liên quan. Tầng thứ hai là quy định riêng tại khoản 3 Điều 99, theo đó giá trị chứng cứ của dữ liệu điện tử được xác định căn cứ vào cách thức khởi tạo, lưu trữ hoặc truyền gửi dữ liệu điện tử; cách thức xác định người khởi tạo; và các yếu tố phù hợp khác. Như vậy, điều mà pháp luật đang trực tiếp điều chỉnh vẫn là giá trị chứng cứ của dữ liệu điện tử với tư cách nguồn chứng cứ, chứ chưa phải là một cơ chế đánh giá riêng, hoàn chỉnh đối với chứng cứ điện tử như một loại chứng cứ đặc thù.

Mặc dù vậy, qua các quy định tại Điều 108, khoản 3 Điều 99 Bộ luật TTHS năm 2015, có thể thấy nhà làm luật đã bước đầu thừa nhận rằng việc đánh giá thông tin rút ra từ dữ liệu điện tử không thể chỉ dựa vào nội dung bề mặt của tài liệu, mà phải đi sâu vào độ tin cậy của dữ liệu nguồn và điều kiện hình thành của nó. Nói cách khác, trong pháp luật hiện hành, đánh giá chứng cứ điện tử về thực chất đang được thực hiện thông qua việc đánh giá nguồn dữ liệu điện tử làm nền cho chứng cứ đó[39]. Cách tiếp cận này có ý nghĩa tạo tiền đề, nhưng vẫn chưa giải quyết triệt để yêu cầu của hoạt động chứng minh trong môi trường số, bởi việc đánh giá chứng cứ điện tử không chỉ là đánh giá dữ liệu nguồn, mà còn là đánh giá quá trình rút ra, xác thực và sử dụng thông tin từ nguồn đó trong mối liên hệ với các tình tiết của vụ án.

Từ các nội dung đã phân tích, xét về tổng thể, pháp luật TTHS Việt Nam hiện hành đã có bước tiến đáng kể so với trước đây khi thừa nhận dữ liệu điện tử là một nguồn chứng cứ, cũng đã quy định về thu thập phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử và về căn cứ xác định giá trị chứng cứ của dữ liệu điện tử. Những quy định này tạo nền tảng pháp lý để các cơ quan tiến hành tố tụng tiếp cận, thu giữ, sao lưu, bảo quản và sử dụng nguồn dữ liệu số trong giải quyết vụ án hình sự. 

Tuy nhiên, mức độ đáp ứng của khuôn khổ pháp lý hiện hành về thu thập, bảo quản, đánh giá chứng cứ điện tử vẫn chủ yếu dừng ở việc điều chỉnh nguồn của chứng cứ điện tử, chứ chưa phát triển thành một chế định đầy đủ về chứng cứ điện tử với tư cách là thông tin có giá trị chứng minh được rút ra từ dữ liệu điện tử. Nói cách khác, Bộ luật TTHS hiện nay mới giải quyết câu hỏi thu dữ liệu gì, bảo quản dữ liệu đó ra sao, đánh giá nguồn dữ liệu theo tiêu chí nào, mà chưa giải quyết đầy đủ câu hỏi thông tin nào được rút ra từ dữ liệu ấy trở thành chứng cứ điện tử, được pháp lý hóa như thế nào và được kiểm chứng ra sao trong toàn bộ quá trình chứng minh. Khoảng cách này càng bộc lộ rõ trong bối cảnh chuyển đổi số tư pháp, khi hồ sơ, tài liệu tố tụng được định hướng quản lý trên môi trường số một cách thống nhất, liên thông và đòi hỏi pháp luật phải điều chỉnh không chỉ nguồn dữ liệu, mà cả quá trình xác lập giá trị chứng minh của thông tin trong môi trường số.

Từ việc phân tích về chứng cứ điện tử cũng như các quy định của pháp luật TTHS hiện hành về thu thập, bảo quản, đánh giá chứng cứ điện tử có thể xác định một số khoảng trống pháp lý như sau:

Thứ nhất, khoảng trống về khái niệm và đối tượng điều chỉnh. Pháp luật TTHS hiện hành chưa có khái niệm chứng cứ điện tử như một loại chứng cứ đặc thù để phân biệt với các chứng cứ truyền thống khác; đồng thời, chưa phân định rõ về khái niệm và phạm vi điều chỉnh giữa phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử với tư cách nguồn chứng cứ và chứng cứ điện tử với tư cách thông tin có giá trị chứng minh. Bộ luật TTHS năm 2015 hiện đã ghi nhận dữ liệu điện tử là một nguồn chứng cứ và đặt ra tiêu chí xác định giá trị chứng cứ của dữ liệu điện tử, nhưng chưa xác lập một khái niệm pháp lý độc lập về chứng cứ điện tử. Hệ quả là trong áp dụng pháp luật và trong nghiên cứu, đôi khi có sự đồng nhất giữa phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử và chứng cứ điện tử[40]. Từ đó, trong nhiều trường hợp hoạt động tố tụng chỉ dừng ở thu giữ thiết bị hoặc sao lưu dữ liệu, mà chưa làm rõ quá trình chuyển hóa thông tin rút ra từ dữ liệu thành căn cứ chứng minh trong vụ án.

Thứ hai, khoảng trống về quy trình tố tụng đặc thù trong thu thập và bảo quản chứng cứ điện tử. Pháp luật TTHS hiện hành vẫn đang điều chỉnh quy trình thu thập và bảo quản chứng cứ điện tử theo logic của quy trình thu thập và bảo quản vật chứng truyền thống, trong khi chứng cứ điện tử đòi hỏi phải bảo toàn theo một quy trình hoàn toàn khác biệt. Việc bảo quản chứng cứ điện tử không chỉ dừng ở bảo quản vật mang tin hay bản sao dữ liệu, mà phải bảo quản cả khả năng kiểm chứng về nguồn gốc, tính toàn vẹn, lịch sử xử lý và mối liên hệ với vụ án của thông tin được rút ra từ dữ liệu nguồn. Do đó, có thể thấy pháp luật hiện hành chưa quy định đầy đủ về chuỗi bảo quản số, chuẩn ghi nhận lịch sử truy cập, cơ chế truy vết xử lý hay kiểm soát việc dịch chuyển dữ liệu giữa các cơ quan tố tụng. Trong bối cảnh chuyển đổi số đặt mục tiêu quản lý hồ sơ, tài liệu trên môi trường số một cách thống nhất, liên thông, hạn chế này càng bộc lộ rõ vì hồ sơ điện tử liên thông đòi hỏi tính truy nguyên và tính toàn vẹn phải được bảo đảm trong suốt vòng đời tố tụng của chứng cứ.

Thứ ba, khoảng trống về cơ chế đánh giá chứng cứ điện tử với tư cách thông tin có giá trị chứng minh. Pháp luật TTHS hiện hành chưa cụ thể hóa đầy đủ cơ chế đánh giá chứng cứ điện tử với tư cách thông tin có giá trị chứng minh được rút ra từ dữ liệu điện tử. Bộ luật TTHS năm 2015 đã quy định các thuộc tính chung của chứng cứ và tiêu chí riêng để xác định giá trị chứng cứ của dữ liệu điện tử với tư cách nguồn chứng cứ. Tuy nhiên, cách tiếp cận này mới chủ yếu hướng tới việc đánh giá độ tin cậy của dữ liệu nguồn, mà chưa làm rõ đầy đủ việc đánh giá thông tin được rút ra từ nguồn đó trong mối liên hệ với tình tiết cần chứng minh, với các chứng cứ khác của vụ án và với toàn bộ quá trình chứng minh. Điều này có thể dẫn đến nguy cơ trong thực tiễn áp dụng, việc đánh giá chứng cứ điện tử bị giản lược thành đánh giá dữ liệu điện tử hoặc phương tiện điện tử, trong khi bản chất của hoạt động này phải là đánh giá giá trị chứng minh của thông tin số đã được thu thập, xác thực và đặt trong bối cảnh tố tụng.

Từ các khoảng trống pháp lý nêu trên, việc hoàn thiện pháp luật TTHS Việt Nam về thu thập, bảo quản và đánh giá chứng cứ điện tử cần được triển khai theo hướng từng bước hình thành một cách tiếp cận nhất quán đối với chứng cứ điện tử với tư cách là thông tin có giá trị chứng minh được rút ra từ dữ liệu điện tử. Hướng hoàn thiện này cũng phù hợp với bối cảnh chuyển đổi số trong hoạt động TTHS và thi hành án hình sự đang đặt mục tiêu quản lý hồ sơ, tài liệu trên môi trường số một cách thống nhất, liên thông toàn trình.

Trước hết, cần hoàn thiện cách tiếp cận lập pháp ở khái niệm và phạm vi điều chỉnh. Pháp luật TTHS hiện hành chưa xác lập một khuôn khổ khái niệm rõ ràng để phân biệt giữa phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử với tư cách nguồn chứng cứ và chứng cứ điện tử với tư cách thông tin có giá trị chứng minh. Vì vậy, cần bổ sung trong Bộ luật TTHS hoặc trong văn bản hướng dẫn thi hành một cách giải thích thống nhất về ba tầng đối tượng này, qua đó khắc phục tình trạng đồng nhất giữa thu giữ thiết bị, thu thập dữ liệu và thu thập chứng cứ điện tử. Việc hoàn thiện khái niệm không chỉ có ý nghĩa thuật ngữ, mà còn là tiền đề để xác định đúng đối tượng điều chỉnh của pháp luật TTHS trong môi trường số.

Thứ hai, cần hoàn thiện quy định về thu thập và bảo quản chứng cứ điện tử theo hướng tách bạch với việc thu giữ, sao lưu và bảo quản dữ liệu điện tử hoặc phương tiện điện tử. Pháp luật hiện hành mới chủ yếu tập trung vào việc thu giữ phương tiện điện tử, sao lưu dữ liệu điện tử và bảo quản nguồn chứa đựng thông tin, nhưng chưa điều chỉnh đầy đủ việc bảo toàn giá trị chứng minh của thông tin được rút ra từ nguồn dữ liệu đó. Vì vậy, cần bổ sung các quy định làm rõ rằng việc thu thập và bảo quản chứng cứ điện tử không chỉ nhằm giữ nguyên vật mang tin hay bản sao dữ liệu, mà còn phải bảo đảm duy trì khả năng kiểm chứng về nguồn gốc, tính toàn vẹn, lịch sử xử lý và mối liên hệ của thông tin với vụ án trong suốt quá trình tố tụng. Theo hướng này, pháp luật cần thiết kế quy trình tố tụng riêng đối với việc thu thập và bảo quản chứng cứ điện tử, trong đó việc bảo quản phải gắn với việc bảo toàn khả năng chứng minh của thông tin số, chứ không chỉ với việc lưu giữ dữ liệu như một đối tượng kỹ thuật. Nói cách khác, pháp luật TTHS cần chuyển từ tư duy bảo quản “vật mang tin hoặc dữ liệu nguồn” sang tư duy bảo quản “khả năng chứng minh của thông tin số” trong toàn bộ chuỗi tố tụng.

Thứ ba, cần hoàn thiện cơ chế đánh giá chứng cứ điện tử theo hướng tách bạch với việc đánh giá nguồn của chứng cứ là dữ liệu điện tử. Bộ luật TTHS hiện nay chưa cụ thể hóa đầy đủ cách thức đánh giá thông tin có giá trị chứng minh được rút ra từ nguồn dữ liệu điện tử, đặt trong mối liên hệ với tình tiết cần chứng minh, với các chứng cứ khác và với toàn bộ quá trình chứng minh. Vì vậy, cần bổ sung quy định hoặc hướng dẫn theo hướng: Làm rõ khi nào việc đánh giá chứng cứ điện tử phải gắn với xác thực kỹ thuật số chuyên sâu; trường hợp nào cần trưng cầu giám định hoặc hỗ trợ chuyên môn; và cơ chế nào để người tiến hành tố tụng, người bào chữa, người tham gia tố tụng có thể kiểm tra, phản bác và tranh luận về độ tin cậy của chứng cứ điện tử.

Bài viết chỉ ra ba khoảng trống pháp lý cơ bản của pháp luật TTHS hiện hành: Chưa làm rõ khái niệm và phạm vi điều chỉnh của chứng cứ điện tử; chưa có quy trình riêng về thu thập, bảo quản chứng cứ điện tử; chưa cụ thể hóa đầy đủ cơ chế đánh giá chứng cứ điện tử với tư cách thông tin có giá trị chứng minh. Trên cơ sở đó, bài viết kiến nghị hoàn thiện pháp luật theo ba hướng: Làm rõ sự phân biệt giữa phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử và chứng cứ điện tử; hoàn thiện quy định về thu thập, bảo quản chứng cứ điện tử theo hướng bảo toàn khả năng kiểm chứng của thông tin; hoàn thiện cơ chế đánh giá chứng cứ điện tử trong mối liên hệ với toàn bộ quá trình chứng minh. Nếu được hoàn thiện theo hướng này, pháp luật TTHS Việt Nam sẽ có thể thích ứng hiệu quả hơn với yêu cầu của chuyển đổi số tư pháp./ 

---