Nâng cao chất lượng đại biểu Quốc hội từ thực tiễn Quốc hội khóa XV và định hướng trong các nhiệm kỳ tới

Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Chất lượng và hiệu quả hoạt động của Quốc hội phụ thuộc vào năng lực, bản lĩnh chính trị và trách nhiệm của đội ngũ đại biểu Quốc hội (ĐBQH) trong việc thực hiện chức năng lập pháp, giám sát tối cao và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước. Thực tiễn hoạt động của Quốc hội khóa XV cho thấy cơ cấu đại biểu đã có nhiều chuyển biến tích cực về trình độ chuyên môn, kinh nghiệm quản lý và mức độ chuyên nghiệp trong tham gia xây dựng pháp luật, giám sát và quyết định. Trong bối cảnh chuẩn bị bước vào nhiệm kỳ Quốc hội mới, việc đánh giá thực tiễn chất lượng ĐBQH khóa XV có ý nghĩa quan trọng đối với việc hoàn thiện cơ chế lựa chọn, đánh giá và giám sát đại biểu trong thời gian tới.

Nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV ghi nhận tỷ lệ đại biểu có trình độ trên đại học đạt mức cao nhất từ trước đến nay, góp phần nâng cao tính chuyên sâu trong hoạt động lập pháp và giám sát tối cao của Quốc hội. Trong tổng số 499 ĐBQH khóa XV, có 392 đại biểu có trình độ trên đại học (chiếm 78,56%), trong đó 144 tiến sĩ (28,86%), 248 thạc sĩ (49,70%) và 106 đại biểu có trình độ đại học (21,24%), 01 đại biểu có trình độ dưới đại học (0,20%)[1].

Về trình độ lý luận chính trị, phần lớn ĐBQH thuộc khối cơ quan Đảng, Chính phủ và đại biểu hoạt động chuyên trách đều có trình độ cao cấp lý luận chính trị, qua đó góp phần bảo đảm sự thống nhất giữa đường lối của Đảng và nguyện vọng của Nhân dân trong quá trình hoạch định chính sách[2].

Về kinh nghiệm quản lý, đa số ĐBQH là những cán bộ nòng cốt, đã kinh qua nhiều vị trí công tác từ Trung ương đến địa phương. Nhiều đại biểu đang giữ các chức vụ lãnh đạo, quản lý từ cấp Vụ trưởng, Giám đốc Sở hoặc tương đương trở lên. Kinh nghiệm quản lý thực tiễn này giúp các ý kiến đóng góp đối với dự án luật có tính khả thi cao, gắn với yêu cầu của đời sống kinh tế - xã hội.

Một điểm đáng chú ý trong cơ cấu ĐBQH khóa XV là việc tăng cường số lượng đại biểu hoạt động chuyên trách nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của Quốc hội. Theo đó, số lượng đại biểu chuyên trách đạt 193 người[3], chiếm khoảng 38,6% tổng số ĐBQH khóa XV, tiệm cận mục tiêu 40% theo định hướng của Đảng và Luật Tổ chức Quốc hội[4]. Theo quy định tại Luật Tổ chức Quốc hội[5], ĐBQH hoạt động chuyên trách dành toàn bộ thời gian làm việc để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của đại biểu tại cơ quan của Quốc hội hoặc tại Đoàn ĐBQH ở địa phương. Việc có số tỷ lệ ĐBQH chuyên trách như Quốc hội khóa XV là điều kiện trực tiếp góp phần nâng cao chất lượng thẩm tra, giám sát quá trình thực hiện chức năng lập pháp và giám sát tối cao của Quốc hội.

Bản lĩnh và năng lực hoạt động của ĐBQH khóa XV đã có bước tiến đột phá, chuyển trọng tâm từ vai trò thụ động sang chủ động kiến tạo chính sách. Đặc biệt, năng lực trí tuệ của đội ngũ đại biểu được minh chứng qua việc đóng góp tại các phiên thảo luận, ví dụ có hơn 12.000 lượt ý kiến góp ý vào các dự án luật phức tạp như Luật Đất đai (sửa đổi) và Luật Các tổ chức tín dụng[6]. Hoạt động chất vấn và trả lời chất vấn ngày càng thực chất, thể hiện bản lĩnh "không ngại va chạm" khi các đại biểu thực hiện hàng trăm lượt chất vấn với các thành viên Chính phủ về những vấn đề "nóng" của đời sống xã hội[7].

Bên cạnh những kết quả tích cực về cơ cấu và chất lượng đội ngũ đại biểu, thực tiễn hoạt động của Quốc hội khóa XV cũng bộc lộ một số hạn chế. Những vấn đề này không chỉ phản ánh các hạn chế trong quá trình thực hiện nhiệm vụ của một bộ phận đại biểu mà còn đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế lựa chọn, đánh giá và giám sát ĐBQH trong thời gian tới.

Thứ nhất, tình trạng ĐBQH vi phạm pháp luật. Tính đến giữa nhiệm kỳ, Quốc hội phải thực hiện quy trình bãi nhiệm và cho thôi làm nhiệm vụ đối với hơn 10 đại biểu, trong đó có cả những lãnh đạo cấp cao thuộc Trung ương quản lý[8]. Những sai phạm này chủ yếu liên quan đến các vụ đại án như Việt Á, chuyến bay giải cứu hoặc thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng, cho thấy sự suy thoái tư tưởng và đạo đức của một bộ phận cán bộ khi đối mặt với cám dỗ vật chất.

Thứ hai, mức độ tham gia thảo luận và chất vấn còn hạn chế ở một số ĐBQH dù có trình độ chuyên môn rất cao, cho thấy sự phân bổ năng lực hoạt động chưa đồng đều. Thống kê tại một số kỳ họp cho thấy, vẫn còn tình trạng ĐBQH chưa thật sự tích cực chuẩn bị, tham gia đóng góp ý kiến, chất lượng phát biểu chưa đạt yêu cầu[9].

Thứ ba, thực tiễn cho thấy vẫn còn tồn tại tâm lý e ngại va chạm, việc phát biểu chủ yếu dựa trên văn bản chuẩn bị sẵn hoặc mang tính hình thức, xuôi chiều, qua đó làm giảm tính phản biện thực chất trong hoạt động của Quốc hội. Đồng thời, ở một số trường hợp còn có sự thiếu tương thích giữa chương trình hành động đã cam kết với việc triển khai trên thực tế, nhất là trong hoạt động giám sát[10].

Thứ tư, một bộ phận đại biểu sau khi trúng cử chưa duy trì được mối liên hệ chặt chẽ với cử tri như cam kết trong chương trình hành động. Kết quả giám sát đơn thư khiếu nại, tố cáo ở một số địa phương còn chậm, chưa đi đến cùng vấn đề cử tri bức xúc[11]. Điều này dẫn đến việc hoạt động tiếp xúc cử tri ở một số nơi còn mang tính hình thức, chưa phát huy đầy đủ vai trò là kênh phản ánh ý chí, nguyện vọng của Nhân dân, qua đó ảnh hưởng đến niềm tin của người dân đối với chức năng đại diện của đại biểu.

Từ thực tiễn cơ cấu, trình độ và kết quả hoạt động của ĐBQH khóa XV cho thấy, bên cạnh những chuyển biến tích cực vẫn còn tồn tại một số hạn chế cần được nhìn nhận khách quan. Những vấn đề này đặt ra yêu cầu rút ra các bài học kinh nghiệm nhằm tiếp tục nâng cao chất lượng đội ngũ ĐBQH trong các nhiệm kỳ tới.

Một trong những bài học quan trọng từ thực tiễn, cần kiên trì nguyên tắc coi trọng chất lượng đại biểu trong quá trình lựa chọn và giới thiệu người ứng cử. Việc bảo đảm cơ cấu về giới tính, độ tuổi hay thành phần xã hội là cần thiết, tuy nhiên không nên làm giảm các tiêu chuẩn cơ bản về phẩm chất chính trị, đạo đức, năng lực và bản lĩnh của đại biểu. Thực tiễn cho thấy, những trường hợp đại biểu không đáp ứng đầy đủ yêu cầu về năng lực hoặc có biểu hiện suy thoái về phẩm chất đạo đức không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của Quốc hội mà còn tác động tiêu cực đến uy tín của cơ quan dân cử và niềm tin của Nhân dân.

Thực tiễn hoạt động của Quốc hội khóa XV cho thấy hiệu quả thực hiện chức năng đại diện, lập pháp và giám sát phụ thuộc nhiều vào mức độ chủ động và trách nhiệm của từng ĐBQH. Vì vậy, bài học quan trọng cần đề cao trách nhiệm cá nhân của đại biểu trong việc thực hiện các cam kết trước cử tri, tham gia thảo luận, chất vấn và giám sát các vấn đề quan trọng của đất nước. Việc bảo đảm tính thực chất trong hoạt động của ĐBQH không chỉ góp phần nâng cao chất lượng hoạt động nghị trường mà còn củng cố niềm tin của cử tri đối với cơ quan dân cử.

Thực tiễn việc bãi nhiệm hoặc cho thôi làm nhiệm vụ đối với một số đại biểu trong nhiệm kỳ vừa qua cho thấy tầm quan trọng của việc duy trì kỷ luật, kỷ cương trong hoạt động của Quốc hội. Từ đó đặt ra bài học cần tăng cường các cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình của ĐBQH trong suốt nhiệm kỳ, nhằm bảo đảm mỗi đại biểu thực hiện đầy đủ nghĩa vụ, trách nhiệm trước cử tri và trước Quốc hội.

Trong bối cảnh yêu cầu đối với hoạt động lập pháp và giám sát ngày càng cao, một bài học quan trọng là cần tiếp tục nâng cao tính chuyên nghiệp và năng lực sử dụng công nghệ của ĐBQH. Điều này đòi hỏi đại biểu không chỉ có trình độ chuyên môn và kinh nghiệm quản lý mà còn phải chủ động cập nhật kiến thức, kỹ năng Quốc hội số, nâng cao kỹ năng phân tích chính sách và tăng cường khả năng tiếp cận thông tin từ thực tiễn đời sống kinh tế - xã hội.

Trên cơ sở những bài học kinh nghiệm rút ra từ thực tiễn hoạt động của Quốc hội khóa XV, việc nâng cao chất lượng ĐBQH trong các nhiệm kỳ tới cần được triển khai đồng bộ, từ khâu lựa chọn, giới thiệu nhân sự đến cơ chế đánh giá và giám sát trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

Kiên trì nguyên tắc coi trọng chất lượng ĐBQH trong quá trình lựa chọn và giới thiệu nhân sự ứng cử, không vì mục tiêu bảo đảm cơ cấu về số lượng, giới tính, độ tuổi hay thành phần mà làm giảm tiêu chuẩn về trình độ, năng lực và bản lĩnh chính trị của đại biểu.

Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện các tiêu chí đánh giá, lựa chọn nhân sự ứng cử ĐBQH theo hướng toàn diện và thực chất hơn, kết hợp giữa việc xem xét hồ sơ, lý lịch với đánh giá uy tín, năng lực thực tiễn của cán bộ tại cơ quan công tác và nơi cư trú. Tiếp tục đổi mới và hoàn thiện quy trình này theo hướng chặt chẽ, thực chất hơn nhằm lựa chọn được những ứng viên có đủ phẩm chất chính trị, đạo đức, năng lực và uy tín để tham gia hoạt động của Quốc hội.

Thực tiễn hoạt động của Quốc hội khóa XV cho thấy, chất lượng ĐBQH đã có những chuyển biến tích cực cả về trình độ chuyên môn, kinh nghiệm quản lý và mức độ chuyên nghiệp trong thực hiện các chức năng lập pháp, giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước. Tuy nhiên, những hạn chế phát sinh trong nhiệm kỳ vừa qua cũng cho thấy yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế lựa chọn, đánh giá và giám sát ĐBQH nhằm bảo đảm đội ngũ đại biểu thực sự đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về phẩm chất chính trị, đạo đức và năng lực hoạt động. Trên cơ sở phân tích thực trạng và rút ra các bài học kinh nghiệm, bài viết đã đề xuất một số định hướng và giải pháp nhằm nâng cao chất lượng ĐBQH trong nhiệm kỳ tới, bao gồm việc đổi mới quy trình lựa chọn và hiệp thương nhân sự, hoàn thiện cơ chế đánh giá hiệu quả hoạt động của đại biểu, nâng cao năng lực của đội ngũ đại biểu chuyên trách và tăng cường cơ chế giám sát, sàng lọc trong nhiệm kỳ./.

 

---